Journalistiek die verder gaat waar het krantenartikel stopt

Journalistieke boeken doen het goed in Nederland. Judith Koelemeijer, Frank Westerman en Geert Mak zijn voorbeelden voor journalisten met literaire ambities. De M.J. Brusseprijs wil ‘slow journalism’ stimuleren door jaarlijks het beste journalistieke boek te bekronen. Dit jaar zijn zes boeken genomineerd voor de prijs. Van foto’s uit Afghanistan tot de formatie van het kabinet-Rutte.

„We zitten in Nederland nog altijd in het Watergate-tijdperk”, zegt Volkskrant-journalist Paul Brill, dit jaar juryvoorzitter van de M.J. Brusseprijs 2012. Volgens Brill is het de diepe wens van menig journalist om een flink schandaal eens goed uit te diepen. „Goede onderzoeksjournalistiek is een populair genre dat veel journalisten nastreven, alleen lukt dat lang niet iedereen.”

Vandaag wordt in de Desmet Studio’s in Amsterdam de M.J. Brusseprijs 2012 uitgereikt, de prijs voor het beste Nederlandstalige journalistieke boek. De prijs bestaat sinds 2006, aanleiding was het vijftienjarig bestaan van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten. De eerste winnaar was Jeroen Smit voor Het drama Ahold, een boek waarin hij het mismanagement bij het Ahold-imperium aan de kaak stelt. Hij ontving 5.000 euro, sinds vorig jaar ontvangt de winnaar 10.000 euro.

Dit jaar bevindt zich onder de zes genomineerden eveneens een aantal onderzoeksprojecten, waaronder het biografische werk Holleeder, de jonge jaren van journalist Auke Kok en Het wonder van de Noord/Zuidlijn, het drama van de Amsterdamse metro van Parool-journalist Bas Soetenhorst. Van de 141 inzendingen liet de jury, naast Brill bestaande uit oud Vrij Nederland-journaliste Margalith Kleijwegt en schrijfster/biografe Annejet van der Zijl, dit jaar ruim 100 boeken meedingen. Brill zegt licht teleurgesteld te zijn over het totale aanbod dit jaar. „Er was zeker geen gebrek aan kwaliteit, maar lang niet alles was relevant te noemen. Er zaten wat veel egodocumenten tussen en boeken die zijn gebaseerd op een te klein idee.” Toch kwam de selectie voor de shortlist vrij soepel tot stand. „De zes genomineerden staken er echt bovenuit”, zegt Brill. „Ze zijn stuk voor stuk goed geschreven en hebben een hoog journalistiek gehalte.”

Sinds vorig jaar is de M.J Brusseprijs omgezet van een tweejaarlijkse naar een jaarlijkse prijs. „Tot nu toe moest de jury zo’n 300 boeken lezen, dat was te veel”, zegt directeur Geke van der Wal. „We wilden bovendien overgaan tot een jaarlijkse uitreiking om daarmee wat meer de aandacht op deze prijs te vestigen.”

Sinds de oprichting van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten in 1990 is het aantal gepubliceerde journalistieke werken flink toegenomen. Geke van der Wal: „Journalistieke boeken worden in Nederland goed gelezen. Het is een bloeiend genre.” Twintig jaar geleden honoreerde het Fonds, waar journalisten een aanvraag kunnen indienen voor financiële ondersteuning bij het schrijven van een boek, slechts zeven verzoeken. „Vijf jaar later waren dat er al vijftig”, zegt Van der Wal. „Dat is zo gebleven.”

Jaarlijks krijgt het Fonds rond de 180 aanvragen binnen. Vaak refereren journalisten in hun verzoek aan de journalistieke werken van hun voorgangers. „Populair zijn de boeken van Geert Mak, Judith Koelemeijer en Frank Westerman”, zegt Van der Wal. „Deze boeken hebben inmiddels een soort iconische functie gekregen.” Van de boeken die dit jaar op de shortlist staan, past Het land van zijn vader, een Marokkaanse familiegeschiedenis, het best binnen deze traditie. In dit boek schrijft Volkskrant-journaliste Greta Riemersma over Marokko, waar zij als correspondente drie jaar samen met haar gezin woonde, en gaat zij op zoek naar de geschiedenis van haar man Saïd.

„Lang niet alle boeken die de jury onder ogen krijgt, bevatten deze vorm van beschouwende reportagejournalistiek”, zegt Brill. Om in aanmerking te komen voor de prijs moet een boek aan bepaalde criteria voldoen. Gebundelde krantenartikelen vallen buiten de boot en ook de ‘pure biografie’ valt af.

Boeken met een ‘sterk biografische inslag’ kunnen wel meedingen. „Het boek van Auke Kok over Holleeder valt wel binnen de criteria omdat het onderwerp zeer actueel is en aansluit bij een breder maatschappelijk debat”, aldus juryvoorzitter Brill. Hij noemt het ‘een goede zaak’ dat met behulp van de M.J.Brusseprijs nu jaarlijks de aandacht wordt gevestigd op het journalistieke boek. „Er is in toenemende mate behoefte aan slow journalism. Kranten en nieuwssites zijn sterk gericht op de actualiteit en leveren snel nieuws, dat gaat soms ten koste van het gedegen onderzoekswerk. Het journalistieke boek biedt daar wel ruimte voor. Dit genre verdient het om aangemoedigd te worden.”

De M.J. Brusseprijs 2012 wordt vanmiddag om 16.30 uur uitgereikt in Desmet in Amsterdam. Er is ook een debat over het journalistieke boek, met Janny Groen (de Volkskrant), Hans Nijenhuis (NRC Handelsblad) en Xandra Schutte (De Groene Amsterdammer).