Gelukkig, de ratio komt weer terug Helaas, het emo-aandeel stijgt nog steeds

Ooit maakte het taboe op emotie de rechtsstaat mogelijk en diende het als poort naar de macht. Maar met democratisering kwam ook emotionalisering. Nu zijn wij getuige van de emancipatie van het gevoel, schrijft Jan Kuitenbrouwer. De emohysterie is slechts de voorbode van een nieuwe cultuur.

Is het mogelijk om in dit emotionele tijdgewricht té emotioneel te zijn? Ja. Het overkwam Agnes Kant, weet u nog? Die dacht, of leek te denken: ik heb een sterke boodschap, en als ik de emoties maar flink laat doorklinken, wordt hij nóg sterker.

Wat is dat? Emotioneel amateurisme? Bij Diederik Samsom hoor je het soms ook. Ik. Moet. Mijn. Gedrevenheid. Duidelijk. Tonen. Samsom doseert misschien iets beter maar een groter voordeel is dat hij een man is. Als een man emotie toont is dat goed (‘Aggut, de schat, hij heeft een hart’) een vrouw is al gauw ‘hysterisch’.

De ware valuta van de moderne economie is niet geld, maar aandacht. Wie de aandacht niet kan kopen, moet hem trekken, en wat aandacht trekt zijn uitzonderingstoestanden, buitengewoonheden. De ratio trekt geen kijkers. Genereert geen clicks. Verkoopt geen kranten (al zijn er uitzonderingen).

De prikkelstroom zwol de afgelopen eeuw aan van bescheiden gemurmel tot continu geraas. Wie wil doordringen tot de prikkelmurwe massa moet met scherp schieten. En met maximaal kaliber. Dat is de varkenscyclus waarvan Johan Schaberg het einde meent te zien naderen. Ik vrees dat intens verlangen naar dat moment de vader van zijn voorspelling is. Misschien heeft hij zich geïsoleerd van het geraas, ik probeer dat zelf ook te doen, maar daardoor is hij het zicht op de actuele stand van zaken wellicht een beetje verloren. Want het emo-aandeel stijgt nog steeds.

Neem de emolawine die volgde op het skiongeluk van prins Johan Friso. Daar was de nodige verontwaardiging over, die je met enig optimisme zou kunnen interpreteren als een voorteken van de kentering, maar op de NOS lijkt dat weinig indruk te hebben gemaakt. Hoofdredacteur Gelauf verdedigde de aanpak doodleuk door naar de hoge kijkcijfers te verwijzen. Twee miljoen griezelaars kunnen geen ongelijk hebben. Toen er onlangs een Vlaamse schoolbus verongelukte, inspireerde het opengetrokken emoregister van de nieuwsrubrieken op Twitter iemand tot het neologisme ‘rouwporno’.

Afgelopen zondagavond zette ik de televisie aan en keek naar een copulerend stel. Aan zijn halferecte penis bungelde een condoom, werktuiglijk werd van standje gewisseld. In ons kabelpakket zitten twee sekskanalen, maar die beginnen pas om elf uur, het was beslist vroeger. En wat deed die groene 3 daar in de rechterbovenhoek? Juist: ik keek naar BNN’s De Grote Spuiten & Slikken Test. Geen emoporno, geen rouwporno, maar eh, seksporno! Extreemconservatieve Amerikaanse zenders als Fox News moesten het tot voor kort vooral van fabeltjes hebben om de kijker wijs te maken hoe diep dit libertaire landje gezonken is – een op de drie bejaarden wordt verwerkt tot biobrandstof, dat werk – maar BNN maakt het ze een stuk makkelijker. Laatst hadden ze al beelden van twee presentatoren die een stukje van elkaars achterwerk opaten, en nu hebben ze een primetime neukpartij.

Zou het iemand bij Fox al eens zijn opgevallen dat die Hollandse extremen van vrijzinnigheid gelijk opgaan met extremen van reactionaire bekrompenheid? Dat Nederland geen losgeslagen libertaire bende is, maar gewoon een beetje… boven zijn theewater? Een beetje doorgeslagen in de emocultus, zoals we hier eigenlijk altijd doorslaan met trends? Dat is de cultus van de emotie, maar zoals cultuurhistoricus Arnold Toynbee uitlegde, een cultus is de noodzakelijke voorfase van een cultuur.

Het aloude taboe op emotie in het openbare leven maakte de rechtsstaat mogelijk, maar kwam ook handig van pas als ophaalbrug voor de macht. „De rede komt van God” zei Thomas Hobbes en stelde gevoelens als politieke drijfveer buiten de orde. Maar zoals wij inmiddels weten, was het woord ‘God’ vroeger vaak een schuilnaam voor de macht. Zonder God geen toegang tot de rede, zonder de rede geen toegang tot de macht. De ratio als besloten genootschap. Vrouwen mochten niet meepraten, daar waren ze te ‘emotioneel’ voor. Zo betekent democratisering vanzelf emotionalisering. Ook dat is populisme: een krakende haarscheur in de scheiding tussen ratio en emotie, die centrale bouwmuur die ons mens- en wereldbeeld overeind houdt.

De cognitieve neurowetenschap is er duidelijk over: die scheiding is een mythe. De prefrontale cortex en amygdala zijn wel aparte gebieden maar dan in voortdurend overleg. ‘Ergens over nadenken’ is vaak een beetje denken en heel veel voelen. Of zoals de neurolinguist George Lakoff het zegt: „Descartes got it wrong.” Ook politiek is meer een zaak van emotie dan de wetenschap lang dacht, zowel bij kiezer als gekozene. Wilders grossiert zoals de meeste populisten in emotieversterkende stijlfiguren, maar met emotie kun je ook mooie dingen doen, zie Martin Luther King en Barack Obama.

We worden allemáál emotioneler, ook de elite. De koningin laat zich op televisie een hartgrondige zucht ontvallen. Ramsey Nasr tiert tegen de zedenverwildering, vorige week in deze bijlage. Hoe zouden we dat stuk moeten typeren? Een intellectuele smartlap, een emo-essay? Ook Adriaan Van Dis wordt ‘emotioneel’ op televisie, en conform de trend gebruikt ook hij dat woord in z’n nieuwe betekenis van ‘aangedaan’ of ‘ontroerd’, terwijl het ooit alleen ‘gevoelsmatig’ betekende. ‘Het was heel emotioneel’ zeggen mensen dan, zonder te vertellen of ze net een dierbare begraven hebben of naar het Theater van de Lach zijn geweest. Het doet er niet toe, er zijn gevoelens in het spel. Dat u het weet. Van ‘de emotie betreffende’ naar de ontroering zelf, het is de emancipatie van de amygdala. En een emancipatiebeweging, daar hoort nu eenmaal hysterie bij. De cultus waar elke cultuur mee begint.

Jan Kuitenbrouwer is journalist en schrijver.