Spanje is Europa's nieuwe zorgenkind

Spanje moet snel bezuinigen en hervormen. Het land kampt daarnaast met zwakke banken. Die moeten worden gesaneerd maar daar heeft de staat geen geld voor. „Spanje moet dit jaar aankloppen voor noodhulp.”

Picketers scuffle with police as they try to block the entrance of a regional government building during Spain's general strike in Santander March 29, 2012. Spanish unions said a high turnout for a general strike to protest government budget cuts and reforms on Thursday had almost brought heavy industry to a halt while the government said the day was proceeding normally. REUTERS/Nacho Cubero (SPAIN - Tags: BUSINESS EMPLOYMENT CIVIL UNREST POLITICS TPX IMAGES OF THE DAY) REUTERS

Mariano Rajoy was gisteren precies honderd dagen premier van Spanje, maar het passeren van die symbolische grens gaf hem weinig reden tot feest. In binnen- en buitenland stapelen zijn zorgen zich in rap tempo op.

Vandaag staat Spanje hoog op de agenda bij de vergadering van de Europese ministers van Financiën in Kopenhagen. De zorgen over het land zijn terug sinds de rentes op Spaanse staatsobligaties vorige week ineens scherp stegen. Afgelopen zondag wist Rajoys centrumrechtse Volkspartij (PP) – tegen alle voorspellingen in – niet de macht te veroveren bij de belangrijke regionale verkiezingen in Andalusië. En gisteren organiseerden de vakbonden een algemene staking tegen zijn beleid.

De vakbonden zijn niet Rajoy’s grootste zorg. Dat is de begroting voor 2012. De vorige premier Zapatero liet Rajoy over 2011 een tekort na van 8,5 procent (van het bbp), ruim 2 procentpunten boven de met Europa afgesproken norm.

Madrid had van Brussel dit jaar moeten uitkomen op 4,4 procent. Na veel gesteggel met andere EU-lidstaten wist Spanje die eis te versoepelen tot 5,3 procent. Het gedoe hierover joeg de spread (de renteopslag die Spanje betaalt ten opzichte van Duitsland) tot boven die van Italië, het andere grote probleemland. De Italiaanse premier Monti toonde zich hierover zaterdag verontrust. ,,Spanje geeft ons grote reden tot zorg. Een nieuwe crisis in de eurozone zou ons maanden terugwerpen.”

„Ik had zoiets zelf nooit gezegd”, reageerde Rajoy ontstemd. Ook zonder kritiek uit Rome heeft hij het al lastig genoeg. Om de nieuwe begrotingseis te halen, wil hij dit jaar circa 35 miljard euro bezuinigen. Vandaag zou zijn kabinet na afloop van de ministerraad bekendmaken hoe.

Volgens de vooraanstaande Spaanse econoom Luis Garicano van de London School of Economics wordt het een ‘misión imposible’. „De economie krimpt bij zo’n bezuiniging sterk, de belastingopbrengsten dalen verder en de uitgaven aan uitkeringen stijgen. Wil de regering de 5,3 procent koste wat kost halen, dan zijn tussen de 53 tot 64 miljard euro aan bezuinigingen nodig”, legde Garicano deze week uit in Madrid. Volgend jaar zou een soortgelijke inspanning nodig zijn om eind 2013 op de 3-procentnorm uit te komen.

Volgens Garicano kan Rajoy beter proberen het Europese debat een andere kant op te sturen. Doordat Griekenland met z’n hoge staatsschuld als eerste in de problemen kwam, heeft het idee postgevat dat de eurocrisis met begrotingsdiscipline opgelost kan worden, zegt hij. „Iedereen gaat nu krampachtig bezuinigen. Zelfs Nederland, een triple-A-land, raakt in paniek van anderhalf procentpunt overschrijding. Maar op deze manier nemen lidstaten elkaar gevangen in een zelfmoordpact.”

In Spanje is de private schuldenlast (227 procent van het bbp) het probleem. Huishoudens, bedrijven en banken hielden hoge schulden over aan de vastgoedzeepbel, die vier jaar geleden uiteenspatte. De overheid had in de jaren voor de crisis begrotingsoverschotten. De staatsschuld daalde in 2007 tot 37 procent van het bbp (bruto binnenland product). Eind dit jaar zal hij verdubbeld zijn tot 74 procent. Maar dit is nog altijd rond het Europees gemiddelde.

Garicano: „Rajoy moet Europa overtuigen door het begrotingstekort structureel te bestrijden. Dus niet nu haastig resultaat boeken met maatregelen die de economie schaden. ” Als voorbeeld van een haastige maatregel noemt hij het besluit van Rajoy begin dit jaar om wel de inkomstenbelasting te verhogen (en vandaag waarschijnlijk de btw), maar een dure fiscale aftrekpost voor eigenwoningbezit te handhaven.

Rajoy heeft in Europa in korte tijd echter al veel krediet verspeeld. Door te rommelen met het tekort, maar ook door zo lang mogelijk te wachten met zijn begroting. Dat deed hij omdat hij zijn pijnlijkste maatregelen pas na de Andalusische verkiezingen wilde presenteren. Die electorale strategie faalde jammerlijk.

Volgens Garicano kan Rajoy de markten overtuigen met ambitieuze hervormingen waardoor Spanje aan concurrentiekracht wint. De regering hervormde al flink, maar volgens Garicano niet genoeg.

De arbeidsmarkthervorming geeft hij een ruimvoldoende. Versoepeling van het ontslagrecht, lagere ontslagvergoedingen en hervorming van het cao-overleg waren hard nodig om de lonen te matigen. „Maar er ontbreken maatregelen om de tweedeling tussen vaste en tijdelijke werknemers aan te pakken. Ook wordt te weinig geïnvesteerd in de scholing van langdurig werklozen.”

De hervorming van de financiële sector geeft de econoom een voldoende. Banken worden meer gedwongen hun vastgoedverliezen onder ogen te zien. Ze moeten voor het eind van het jaar voor 50 miljard euro aan buffers aanleggen voor de circa 174 miljard euro aan dubieuze vastgoedleningen en -bezittingen. Dit moet aanzetten tot saneren. Vervolgens zouden ze weer geld kunnen gaan uitlenen.

Dit laatste gebeurt nog niet. De Europese Centrale Bank (ECB) verstrekte bijna duizend miljard euro aan goedkope, driejarige leningen aan Europese banken, waaronder veel Spaanse instellingen.

Maar het geld komt niet bij burgers en bedrijven terecht. De banken potten het op of kopen er staatsobligaties van. Het risico bestaat dat de banken door de ECB-steun gaan talmen met saneren en de schulden van zombie-bouwbedrijven blijven herfinancieren.

De afgelopen dagen meldde de Spaanse pers dat Brussel weinig vertrouwen zou hebben in de bankhervorming. De Europese Commissie zou snellere en forsere afschrijvingen willen zien. Nog langer wachten zou de Spaanse economie verstikken. Ook Citigroup-hoofdeconoom Willem Buiter is sceptisch. Hij voorspelde vorige week dat Spanje nog dit jaar noodhulp nodig zal hebben.

Voor een serieuze sanering van de banken zou de regering namelijk garanties of leningen moeten afgeven. Maar dat kan ze niet doen zonder paniek over haar eigen financiën te veroorzaken. Tegelijkertijd leidt doormodderen ook tot economische krimp. Om die reden zou de Commissie willen dat de Spaanse bankensector leent uit het Europees noodfonds, meldde staatspersbureau EFE dinsdag. In Brussel en Madrid werd dit bericht meteen stellig ontkend.