'Je kunt een kind in Afrika redden met 1.000 dollar'

De aanleiding

Microsoft-oprichter, miljardair en filantroop Bill Gates zocht een week geleden contact met Nederlandse media om kritiek te uiten op dreigende nieuwe bezuinigingen op ontwikkelingshulp. Tot het kabinet-Rutte ging 0,8 procent van het bbp naar ontwikkelingshulp. Nu is het budget 0,7 procent. In 2011 was dat ruim 4,6 miljard euro.

Mogelijk wordt tijdens de ‘tussenformatie’ besloten tot een verdere inkrimping. Coalitiepartner PVV wil ontwikkelingshulp helemaal afschaffen. Wat Geert Wilders betreft wordt er alleen nog noodhulp gegeven, bij rampen. Toen Bill Gates gevraagd werd naar zijn mening over het standpunt van Wilders, zei hij: „Ik wil hem graag een keer meenemen naar Afrika en hem laten zien dat je een leven kunt redden met 1.000 dollar.”

Interpretaties

Bill Gates sprak als mededirecteur van de Bill & Melinda Gates Foundation. Onder het motto ‘All lives have equal value’ gaf deze stichting tot nu toe naar eigen zeggen ruim 15 miljard dollar aan (vaccinatie)programma’s tegen diarreeziekten, hiv/aids, malaria, longontsteking, tbc en infectieziekten over de hele wereld. Gates zei te verwachten dat de kindersterfte omhooggaat als Nederland minder geld geeft. Tegen de Volkskrant zei hij: „[Kindersterfte] is in tien jaar verminderd van 12 naar 8 miljoen per jaar. Dat moet naar 4 miljoen. Maar als de voorbeeldnatie Nederland nu afhaakt, dan zullen andere landen dat ook kunnen doen.” Gates refereerde aan het Millenniumdoel om de sterfte van nul- tot vijfjarigen met tweederde te verminderen van 12,4 miljoen in 1990 tot maximaal 4,1 miljoen in 2015. In Afrika (bezuiden de Sahara) valt circa de helft van de kinderdoden.

Een belangrijke oorzaak is ziekte: longontsteking, diarree, malaria, hiv/aids, mazelen. Ook sterven veel kinderen bij de bevalling. Directe ondervoeding komt minder voor. Omdat de Gates Foundation zich op ziektes richt, zullen we nagaan of het mogelijk is de kosten van het voorkomen van dood door ziekte te berekenen per kind en of 1.000 dollar een redelijke gemiddelde schatting is, voor een kind tot vijf jaar in Afrika.

Hoe is er gerekend?

In antwoord op de vraag waarop Bill Gates zijn aanname baseert, mailt medewerker Amy Enright van de Bill & Melinda Gates Foundation dat het „herleiden van die duizend dollar inderdaad ingewikkeld is, en onmogelijk terug te brengen naar één bron”. Als voorbeeld stuurt ze een Amerikaans wetenschappelijk onderzoek naar de economische impact van rotavirus-vaccinatie. Het rotavirus is de belangrijkste veroorzaker van kindersterfte door diarree.

Het onderzoek gaat over de effectiviteit van vaccinatie in de 57 landen waar het bruto inkomen per persoon minder is dan 1.520 dollar per jaar. De kosten worden uitgedrukt in dollars per gered levensjaar, in plaats van levens. Kinderen hebben een hogere levensverwachting dan volwassenen en een kind redden levert dus meer levensjaren op.

Wie tot 2030 vaccineert, schrijven de onderzoekers, zou 2,46 miljoen doden voorkomen, of 83 miljoen levensjaren. Dat kost gemiddeld 42 dollar per levensjaar. Bezorging en opslag van het vaccin en medische kosten zijn meegerekend. In Afrika, schrijven de onderzoekers, is de kosteneffectiviteit hoger, omdat hier het rotavirus het breedst verspreid is en de impact van vaccinatie dus groot is. Hier kost een gered levensjaar 38 dollar.

Om de cijfers te kunnen vergelijken met Bill Gates’ bewering deelden we de verwachte totale kosten voor Afrika door het aantal kinderlevens dat er daar mee gered wordt en komen uit op 1.295 dollar per kind.

En, klopt het?

Onderzoekers van de Johns Hopkins University in Baltimore, Unicef en de Wereldgezondheidsorganisatie deden een jaar geleden een vergelijkbaar onderzoek. Door 12,5 miljard dollar extra te investeren in vitamine A, vaccinaties, zink en ORS-drankjes tegen uitdroging zou je bijna 5 miljoen diarreedoden in de 68 landen met de hoogste kindersterfte voorkomen. Per inwoner zou dat 2,77 dollar kosten. Ten behoeve van onze vergelijking laten wij de geredde slachtoffertjes opdraaien voor het programma: dat komt op 2.500 dollar per kind. Dan zijn er nog geen water- en sanitairvoorzieningen aangelegd die ervoor zorgen dat de ziekte minder makkelijk de kop opsteekt. Tot zover diarree.

Vaccinatie tegen mazelen is relatief goedkoop - en maakt vaak onderdeel uit van een breder vaccinatiepakket. Onderzoek uit 2006 toonde aan dat het voorkomen van een kinderdood door inenting tegen malaria, polio, dtp en tbc 205 dollar kost (de inentingen zelf: 14 dollar).

Een andere manier om de kosten te schatten is kijken wat hulporganisaties bereiken tegen welke kosten. De Amerikaanse organisatie GiveWell beoordeelt duizenden goede doelen op transparantie, rekent van alle transparante clubs de gemaakte kosten door en doet dan, zeer selectief, aanbevelingen. GiveWell schat dat het voorkomen van malaria met muskietennetten door de Against Malaria Foundation (AMF) iets minder dan 2.000 dollar per leven kost. Of iets meer – de schatting gaat binnenkort wat omhoog, omdat bepaalde administratiekosten van distributeurs van de netten onvermeld waren gebleven. AMF is op dit moment de best beoordeelde organisatie op GiveWell.org.

De kosten van programma’s tegen hiv/aids die GiveWell doorlichtte, waren beduidend hoger: soms honderden dollars per jaar. Longontsteking heeft veel verschillende oorzaken. Dat maakt kostenberekening lastig. GiveWell deed zelf ook een schatting voor het redden van een kinderleven en denkt er hetzelfde over als Bill Gates: 1.000 dollar.

Conclusie

Twee wetenschappelijke onderzoeken berekenden hoeveel het kost om een kind van dood door diarree te redden. Het een drukte de kosten uit per gered levensjaar, het ander berekende hoeveel het de bevolking in totaal kost. Om Bill Gates’ uitspraak op waarde te kunnen schatten, berekenden wij de kosten van vaccinatie door aan de geredde kinderen. Wij komen dan op respectievelijk 1.295 dollar en 2.500 dollar per kind, waarbij alleen het eerste getal specifiek over Afrikaanse kinderen gaat.

Vergelijkingssite GiveWell onderzocht met hoeveel geld de effectief geachte Against Malaria Foundation een kind redt van dood door malaria: circa 2.000 dollar. Mazelen zijn goedkoper (205 dollar per gered leven met een set inentingen tegen kinderziektes). Hiv/aids voorkomen en genezen is veel duurder. Voor longontsteking zijn bedragen onbekend.

Bill Gates’ schatting is als je naar het totaal kijkt mogelijk iets aan de lage kant, maar niet absurd laag, en komt overeen met die van GiveWell. Wij beoordelen Bill Gates’ bewering dat je met 1.000 dollar een Afrikaans kind kunt redden daarom als waar.