'Hitler was Goebbels' moeder'

Joseph Goebbels staat bekend als de vakkundige minister van Propaganda van het Derde Rijk. Maar was hij werkelijk zo geslepen? Goebbels-biograaf Peter Longerich twijfelt: ‘Er zijn enorme fouten en grote blunders gemaakt.’

Twee biografieën over nazi-kopstukken heeft Peter Longerich al op zijn naam staan. In 2008 verscheen zijn biografie van SS-leider Heinrich Himmler en zojuist is in vertaling zijn biografie uitgekomen van Hitlers propagandachef Joseph Goebbels. Er komt nog een derde biografie bij, vertelt Longerich tijdens een bliksembezoek aan Nederland, maar hij wil nog niet zeggen over wie („Ik moet het contract nog tekenen”). Alleen Hitler zelf lijkt in aanmerking te komen als de volgende, logische stap in zijn oeuvre.

Biografieën zijn door professionele historici – zeker in Duitsland – lange tijd met dedain bekeken. Een biografie zou een terugval zijn in de ‘personalisering’ van de geschiedenis waarbij geen rekening wordt gehouden met historische structuren. Maar Longerich, directeur van het onderzoekscentrum naar de holocaust van de universiteit van Londen, gelooft in het genre. „Natuurlijk gaat het steeds om de wisselwerking tussen personen en structuren. Maar juist in een systeem zoals het nationaal-socialisme, hadden leiders buitengewoon veel ruimte om hun macht persoonlijk te gebruiken. We spreken nog steeds over Himmlers SS, Görings luchtmacht en Goebbels’ propaganda. Dat is terecht, want zij hadden veel mogelijkheden om hun organisaties naar hun hand te zetten. Tegelijkertijd is die macht met veel mythevorming omgeven. Ons beeld is voor een deel nog bepaald door hun eigen propaganda, die zei dat ze almachtig waren. Daar zie ik een taak voor mij als historicus. Met een biografische benadering krijg je een veel scherper beeld van de inconsequenties en contradicties van het systeem. Die blijven bij een meer thematische benadering vaak buiten beeld.”

U concludeert dat Goebbels leed aan een narcistische persoonlijkheidsstoornis. Hoe zit dat?

„Ik heb een afspraak gemaakt met een groep psychoanalytici en de bevindingen van mijn onderzoek voorgelegd. Zij kwamen allemaal tot de conclusie dat hier waarschijnlijk sprake is van een dergelijke stoornis. Goebbels had een extreme behoefte aan instemming en bewondering. Hij beschrijft in zijn dagboek een scène waarin hij als twintiger het Schillermuseum in Weimar bezoekt. Hij ziet een schilderij van Schiller en bedenkt dan dat hij zelf eigenlijk heel erg op Schiller lijkt. Vervolgens voert hij een jonge vrouw op die naast hem staat en die de gelijkenis ook meteen ziet. Goebbels heeft altijd zo’n derde persoon nodig, die bevestigt dat hij een groot man is. Narcisten hebben voortdurend iemand nodig die hun grootheid bevestigt. Later is die functie voor Goebbels duidelijk door Hitler ingenomen. Hitler heeft daar steeds handig op ingespeeld.”

Bij Goebbels was het dus niet zijn vrouw, Magda Goebbels, die die rol vervulde?

„Nee. Goebbels’ verhouding tot Hitler had een duidelijke erotische component. Hij schrijft meer dan eens dat hij echt van Hitler houdt. De verhouding was zeer emotioneel geladen. Zijn eigen vrouw heeft zo’n rol eigenlijk niet gespeeld in zijn leven.

„Ik heb de driehoeksverhouding tussen Hitler, Joseph en Magda Goebbels gereconstrueerd. Goebbels had zijn gezinsleven voor Hitler opengesteld, Hitler was min of meer onderdeel van het gezin. Hitler had een nauwe band met Magda. Hij bezocht haar ook zonder dat Goebbels aanwezig was. We weten niet precies wat er tussen Magda en Hitler is voorgevallen. Daar speculeer ik niet over. Dat heb ik in het boek ook niet gedaan. Maar zeker is dat Goebbels soms ongelukkig was met de situatie, hoewel hij ook groot politiek voordeel had bij zijn toegang tot Hitler.”

Wat is de achtergrond van mensen met zo’n narcistische persoonlijkheidsstoornis?

„Meestal zijn het mannen die er in hun kindertijd niet in zijn geslaagd een eigen identiteit te verwerven ten opzichte van hun moeder. Ze blijven als het ware een deel van de moeder. Hun autonomie of ego is zwak ontwikkeld. Ze blijven hun hele leven lang op zoek naar een figuur die groter is dan zijzelf, om daarmee te kunnen versmelten. In wezen is dat de moeder. Hitler is in zekere zin de moeder van Goebbels geweest. Na lang zoeken kwam ik een toespraak tegen uit 1933, waarin Goebbels zegt dat Hitler voor Duitsland als een moeder is. Niet als een vader. Voor een politicus die uiterst rechts staat, is het zeer ongebruikelijk om op die manier het matriarchaat te benadrukken. De voortdurende behoefte aan lofprijzingen, en de afhankelijkheid van iemand die groter is dan hijzelf, is de sleutel die een groot deel van zijn carrière kan verklaren.”

Hitler speelde in op Goebbels’ emotionele afhankelijkheid?

„Goebbels heeft tot het laatst gedacht dat hij een intieme vriendschap had met Hitler, en dat hij grote invloed had op diens beslissingen. Maar daar was geen sprake van. Goebbels werd door Hitler vaak achteraf over een besluit geïnformeerd. Hij was Hitlers reclamechef. Maar hij had geen enkele invloed op zijn beleid, ook omdat Goebbels zelf geen enkele politieke visie had, of zelfs maar een concept. Bij de onderhandelingen over eventuele regeringsdeelname van de NSDAP in de vroege jaren dertig, is dat duidelijk te zien. Hij heeft geen idee hoe het verder moet. Dat geldt later ook voor de buitenlandse politiek. Goebbels is elke keer verrast door de nieuwe wegen die Hitler inslaat. Hij kon niet in politieke concepten denken. Daarom bewonderde hij Hitler ook zo enorm, omdat hij die gave in zijn ogen wél had.”

Had Goebbels dan wel een bijzonder talent voor propaganda?

„Goebbels was niet in staat om kritisch naar zichzelf te kijken. Hij liet zich op sleeptouw nemen door zijn eigen propaganda. Niet alleen om professionele redenen, maar ook door zijn persoonlijkheidsstoornis had hij een niet te stillen behoefte om zichzelf steeds als uiterst succesvol te presenteren. Als het einde van het nazi-regime nadert, leeft hij nog steeds met het idee: ‘Goed, we hebben de oorlog verloren, maar ik ben er toch maar in geslaagd om het gehele Duitse volk achter Hitler te verenigen.’ Dat beeld zit voor een deel nog steeds in ons hoofd. Ik vind het belangrijk om daar tegenin te gaan.

„Goebbels was zeker de centrale figuur in de propaganda, maar almachtig was hij nooit. Hij had veel concurrenten, met wie hij veel te stellen had, in de partij en bij andere ministeries. In de propaganda zijn ook enorme fouten en grote blunders gemaakt. Een voorbeeld: in de winter van 1941 en ’42 als het Duitse leger in Rusland voor het eerst in grote problemen raakt, verdwijnt de berichtgeving over het Oostfront helemaal uit de kranten. Dat moet de bevolking zeer nerveus hebben gemaakt, want iedereen kon snappen dat er iets loos was.”

Waarin slaagde hij dan wél?

„Hij was een redelijk begaafde journalist. Hij heeft heel veel geschreven voor kranten. Goebbels had ook zeker talent als spreker. Hij kon verschillende registers bespelen, in tegenstelling tot Hitler die eigenlijk maar één register tot zijn beschikking had. Goebbels kon haatdragende, beschimpende redevoeringen houden, maar hij kon ook ironisch zijn. Hij kon een ernstige, verheven toon aanslaan, maar bij zijn publiek ook de suggestie wekken van vertrouwelijkheid, alsof hij zijn toehoorders een blik gunde in de binnenkamers van de regeringspolitiek.

„Zijn belangrijkste bijdrage aan de propaganda was zijn multimediale aanpak: hij gebruikte radio, kranten, film, maar ook de openbare ruimte, met vlaggen, optochten en massabijeenkomsten. Het hele jaar was onderverdeeld in hoogtijdagen, met om de paar weken weer een multimediale spektakelcampagne, die tot diep in de provincie doordrong.

„Toch moeten we ons ook hier niet laten meeslepen door het beeld van de nazipropaganda zelf. Ik ontdekte dat er in Berlijn tijdens de oorlog onder direct toezicht van Goebbels een organisatie van partijgenoten actief was die ’s avonds de cafés afgingen om mensen in elkaar te slaan, die zich negatief uitlieten over het regime. Dat zijn vormen van politiek micromanagement, die veel te weinig bekend zijn.”

Peter Longerich: Goebbels, een biografie. Vert. Pieter Streutker, Marten de Vries. De Bezige Bij, 736 blz. €59,90