De spion is nu eenmaal niet uit de man te halen

Tom Rob Smith: Agent 6. Vertaald door Irving Pardoen. Anthos, 464 blz. € 19,95 ****

‘Christ, I miss the Cold War’, verzuchtte de baas van inlichtingendienst MI6 in een recente James Bond-film. Hetzelfde sentiment overvalt thrillerlezers en -schrijvers. In de goede, oude tijd waren de tegenstanders duidelijk en aan elkaar gewaagd; prozaïsch nadeel van de val der Sovjet-Unie is dat spionageproza er danig onder leed. In fictie vervingen amateuristische, islamitische terreurcellen van verblinde zeloten het goed georganiseerde en uitgeruste veiligheidsapparaat van de socialistische heilstaat: de MGB en latere KGB.

Tom Rob Smith verkoos in zijn uitstekende debuut Kind 44 en het vervolg Kolyma dit verleden boven het heden. In het derde deel van zijn trilogie over de verscheurde MGB-agent Leo Demidov knoopt de Britse auteur het staartje van de Koude Oorlog aan het begin van de nieuwe tijd. Agent 6 speelt zich af tijdens de oorlog in Afghanistan tussen Sovjets en moedjahedien begin jaren tachtig – de kraamkamer van Al-Qaeda.

Deze thriller begint in 1950 met het opbloeien van de liefde tussen Leo en zijn latere vrouw Raisa tijdens een concert van de communistische, zwarte én Amerikaanse zanger Jesse Austin, in Rusland populair maar thuis achtervolgd door de FBI.

En dan springt het boek naar 1965. Leo is met Raisa en de twee aangenomen dochters uit Kind 44 neergestreken in een grauwe buitenwijk van Moskou, beroofd van zijn privileges nadat hij zich uit gewetenswroeging en woede terugtrok als MGB-agent.

Tom Rob Smith excelleert in het beschrijven van de belevingswereld en methodes van de Sovjetagent: beheerste paranoia, gericht op het ontwapenen van de vijanden van de Partij, ideologisch gefundeerd en dus moreel in de haak. Totdat Leo’s twijfel begon en hij ontslag nam.

Je kunt de man echter wel uit de MGB halen maar niet andersom: in een prachtige en cruciale scène ontdekt Leo instinctief het verborgen dagboek van dochter Elena, die daags erna door de staat met zuster en moeder naar de Verenigde Naties in New York wordt gestuurd om met Amerikaanse scholieren een concert te geven om de kou van de Cuba-crisis wat uit de lucht te halen. Machinaties van diverse inlichtingendiensten en bemoeienis van Jesse Austin leiden tot de dood van een van Leo’s geliefde vrouwen. Hij breekt.

We vinden hem in 1980 terug als adviseur in Afghanistan, wederom in Sovjetdienst, en opiumverslaafde. In de strijd met de moedjahedien hervindt Leo zich en zint op het wreken van New York. Agent 6 is een weids maar ook intiem boek over grote en persoonlijke politiek en het bevredigende slot van een mooie trilogie.