‘Joden, we missen jullie!’

De Israëlische kunstenaar Yael Bartana biedt in haar Poolse filmtrilogie een oplossing voor het Joods-Palestijnse probleem. Laat 3,3 miljoen Joden terugkeren naar Polen en zo ruimte maken voor de Palestijnen.

Het was een vreemde vlag die afgelopen zomer wapperde aan de gevel van het Poolse paviljoen op de Biënnale van Venetië. Hij was weliswaar rood-wit, maar de Poolse adelaar was op een curieuze manier verweven met de Joodse davidster. Binnen, in de entreehal van het paviljoen, bleek dat het logo behoorde tot de Jewish Renaissance Movement in Poland (JRMiP), een organisatie die pleit voor de terugkeer van 3,3 miljoen Joden naar Polen. Bezoekers van het paviljoen kregen een lidmaatschapkaart voor de JRMiP uitgereikt en konden zich inschrijven voor congressen die later zouden plaatsvinden. Ook draaiden er onder de noemer The Polish Trilogy drie video’s die de geschiedenis van de beweging in beeld brachten.

De tentoonstelling in het Poolse paviljoen was een van de meest besproken bijdragen aan de Biënnale. Niet alleen omdat de bedenker ervan, de Israëlische Yael Bartana (1970), de eerste niet-Poolse kunstenaar was die Polen vertegenwoordigde, maar vooral omdat de geschiedenis die het project oprakelde zo beladen was. Nergens was het antisemitisme tijdens de Tweede Wereldoorlog zo groot als in Polen. Nergens werden zoveel Joden omgebracht. En nu was er een kunstenaar, nota bene zelf Joods, die Joden over de hele wereld opriep om terug te gaan naar juist dat land. Hoe serieus moesten we dat nemen?

Ook nu, op Bartana’s solotentoonstelling And Europe will be stunned in het Van Abbemuseum in Eindhoven, is dat de vraag die voortdurend boven komt drijven: is haar beweging echt of fictie? Is de jonge politicus die in de eerste film van de trilogie zo’n vurig pleidooi houdt in een stadion in Warschau, een persoon die echt bestaat? Zijn er echt Joden die overwegen om terug te gaan naar Warschau en weer neer te strijken op de plek waar vroeger het getto was, zoals te zien is in de tweede film? En hoe moet het verder met de Jewish Renaissance Movement nu in deel drie gebleken is dat haar leider is omgebracht?

Op het terras van het Van Abbemuseum vertelt Yael Bartana, met haar vijf maanden oude baby op schoot, dat de ideeën achter de JRMiP voor haar zeker reëel zijn. „Natuurlijk verwacht ik niet dat er 3,3 miljoen Joden naar Polen zullen terugkeren. Maar ik ben dit project wel degelijk gestart vanuit een utopisch ideaal. Mijn belangrijkste vraag is: willen we zo doorleven als nu? Wat voor toekomst heeft Israël? Kijk hoe het land eruitziet, met al die muren en grensposten – het grootste getto ter wereld. En zie hoe het functioneert, door de vrijheid van anderen te beperken. Wil je daar wel wonen? Door de filmtrilogie en door de JRMiP wil ik de politieke verbeelding op gang brengen en de ideologie van de natiestaat ondermijnen. In de hoop dat we zo het trauma kunnen overwinnen.”

Zelf woont Bartana inmiddels afwisselend in Berlijn en Amsterdam. „Natuurlijk, ik zou een redelijk goed leven kunnen leiden in Israël. Ik was best gelukkig toen ik er een paar jaar geleden voor langere tijd weer terug was. De taal, de cultuur, mijn vrienden – ik voelde me er direct weer thuis. Maar als kritische Israëliër is het ook moeilijk om er te wonen. Het is onmogelijk alle discriminatie en al dat geweld te accepteren. Ik voelde me er compleet verscheurd. En ik denk dat dat voor veel Israëliërs geldt.”

De reacties na de vertoning van haar filmtrilogie in Venetië waren bijzonder emotioneel, vertelt Bartana. „Het is een project dat gehaat en geliefd wordt. Er waren mensen die boos werden, en mensen die huilden. De Israëlische minister van Cultuur Limor Livnat, die eerst had geweigerd het paviljoen te bezoeken, zei dat ze vooral blij was dat de leider van de JRMiP in de laatste film wordt doodgeschoten. En dat zijn dromen dus niet realiteit zouden worden.”

Propagandistische beeldtaal

Haar eigen familiegeschiedenis was een van de redenen om aan dit project te beginnen. Bartana’s grootouders waren Pools en verhuisden al in de jaren twintig naar Palestina. Door haar eigen ouders kreeg ze het zionistische ideaal met de paplepel ingegoten. Ze laat een oude zwart-witfoto zien van haar moeder, die als trotse ‘nieuwe Jood’ poseert op een vrachtwagen vol landarbeiders. Het is dezelfde propagandistische beeldtaal die Bartana ook in haar eigen films en fotoseries zo vaak aanhaalt. „Omdat die zo simpel en krachtig is.”

Bartana: „Mijn ouders hadden het nooit over Polen. Toen ik opgroeide, was Polen de ergste plek op aarde. Polen werd alleen in verband gebracht met de Holocaust, de hel waar niet over gesproken werd. Erger nog dan Duitsland. Want in Polen waren de concentratiekampen, de gaskamers. Een bloederig land. Toen ik in Polen was om deze films te maken, voelde ik ook echt de geest van de geschiedenis. Het gevoel van leegte was er zo sterk.”

Ze vertelt hoe krampachtig de Israëlisch-Poolse betrekkingen nog altijd zijn. „De Israëlische staat laat regelmatig jonge kinderen of tieners naar concentratiekampen in Polen reizen om ze de erfenis van de Holocaust te laten zien. Maar contact met de plaatselijke bevolking is dan absoluut niet toegestaan. Terwijl die jonge Polen natuurlijk niets met dat verleden te maken hebben.” Ook dat, zegt Bartana, was een drijfveer voor haar project. „Ik wilde kijken of we die negatieve spiraal konden doorbreken.”

Toen ze in 2006 voor het eerst naar Polen reisde voor de research voor de eerste film uit de trilogie, Mary Koszmary (‘Nachtmerries’), ontmoette ze de jonge linkse activist Slawomir Sierakowski, die de hoofdrolspeler in haar film en leider van de beweging zou worden. „We ontdekten dat we dezelfde interesses hadden. Hij wilde de homogeniteit van de Poolse samenleving ter discussie stellen, ik het nationalisme van mijn eigen land.” Sinds die tijd werken Bartana en Sierakowski regelmatig samen. Ze geven samen lezingen over de Jewish Renaissance Movement, en zij werkt als art director voor het tijdschrift van zijn politieke beweging Krytyka Polityczna.

Sierakowski is ook de auteur van de woorden die in Mary Koszmary als mokerslagen door het lege stadion schallen. „Met één taal kunnen we niet spreken. Met één geloof kunnen we niet luisteren. Met één kleur kunnen we niet zien. Met één cultuur kunnen we niet voelen. Zonder jullie kunnen we zelfs niets herdenken. [...] Joden, we missen jullie! We willen dat jullie weer hier komen wonen. We hebben jullie nodig!”

Bartana: „Dat vond ik een interessant gegeven. Want hoe kun je iets missen wat je nooit hebt meegemaakt? Er was voor de oorlog natuurlijk een hele rijke Joodse cultuur in Polen, op intellectueel gebied, in de kunsten. Dat gold ook voor Duitsland, waar in de jaren twintig en dertig een rijke filmindustrie was. Die is nu helemaal weg. Dus ook in die zin heeft de uitroeiing van de Joden een leegte achtergelaten. De vraag is alleen: missen de Polen de Joden zelf, of alleen de Yiddische cultuur?”

Kibboets in Warschau

In deel twee van de trilogie, Mur i Wieza (‘Muur en Toren’), is te zien hoe een groep jongeren daadwerkelijk naar Polen verhuisd is en daar een kibboets gebouwd heeft die verdacht veel op een concentratiekamp lijkt, met prikkeldraad en wachttorens. In de traditie van zionistische propagandafilms filmde Bartana de harde werkers veel vanuit een laag standpunt, zodat ze in hun witte overhemden en kaki broeken heroïsch afsteken tegen de blauwe lucht. Iedereen oogt even jong en sterk. Alleen zijn de blijmoedige pioniers in dit geval niet alleen maar Joden. Ook Polen timmeren naar hartenlust mee.

Dat samenbrengen van verschillende groepen ziet Bartana zelf als de grootste verdienste van haar project. „Ik ben geïnteresseerd in gemeenschappen. Mijn utopie is een samenleving waar de mogelijkheid is om echt samen te werken en in elkaar te geloven in plaats van met elkaar te strijden. Deze drie films hebben in ieder geval gezorgd voor verbintenissen tussen mensen. Acteurs raakten met elkaar aan de praat, vooroordelen werden overwonnen. Sommige figuranten waren nooit eerder in Polen geweest. Dus op dat kleinschalige niveau is mijn project functioneel gebleken.”

Het sluitstuk van de trilogie is Zamach (‘Moord’), een verslag van de begrafenis van de politieke leider. Ook in dit deel lopen feiten en fictie weer op een ontregelende manier door elkaar. Er wordt geluisterd naar een speech van de denkbeeldige weduwe van JRMiP-leider Sierakowski, maar er zijn ook sprekers die zichzelf spelen. Zoals de als tienjarig meisje uit Polen vertrokken Joodse schrijfster Alona Frankel (1937), die haar Poolse identiteit terug eist. Of zoals de zionistische journalist Yaron London, die in krachtige bewoordingen het idee achter de JRMiP veroordeelt. „Israël is het enige thuisland voor Joden”, aldus London. „De diaspora is geëindigd in Auschwitz.”

Dat de leider dood is, betekent niet dat de Jewish Renaissance Movement nu het zwijgen is opgelegd. Komende maand organiseert Bartana een congres tijdens de Berlijn Biënnale waar twee dagen lang gesproken wordt over de potentie van sociale bewegingen. En ze hoopt dat haar ideeën ook door anderen worden opgepikt. „Want een beweging kan niet door één iemand gedragen worden. Ergens hoop ik dat er activisten zullen opstaan die mijn plan willen overnemen, en er echt een verandering mee teweegbrengen.”

In het Van Abbemuseum heeft Bartana een van de zalen ingericht als ‘activistenkamer’. Hier liggen stapels posters met het manifest van de JRMiP. Er staan protestborden die in de laatste film zijn gebruikt, met beeltenissen van Sierakowski en slogans als ‘Meer kleur minder bloed’. Voelt Bartana zich intussen meer activist dan kunstenaar? „Mijn carrière begon als kunstenaar, maar ik ben langzaam mijn strategieën aan het verleggen”, beaamt ze. „Op dit moment slokt dit project me volledig op. De trilogie is bezig aan een lange tournee langs Europese musea, maar ik laat haar ook zien in kleine steden in Polen en Israël.”

Dat is het mooie, vindt Bartana: dat je als kunstenaar de vrijheid hebt om fantasie te koppelen aan concrete problemen. „Je kunt zaken aankaarten waar je als journalist of politicus je vingers aan zou kunnen branden. Zo heb ik de Poolse minister van Cultuur uitgenodigd om lid te worden van onze beweging, maar vanuit zijn functie kon hij dat niet maken. Politiek zit de verbeelding in de weg.

„Wat zou er gebeuren als politici meer met hun verbeelding zouden doen? En hoe kunnen kunstenaars politieke strategieën gebruiken in hun werk? Dat zijn vragen waar ik keer op keer op uitkom.”

Yael Bartana: And Europe will be stunned. T/m 26 aug in Van Abbemuseum, Eindhoven. Inl: vanabbemuseum.nl. De filmtrilogie is t/m 20 mei ook in het Louisiana Museum in Denemarken en daarna in Londen, Birmingham en Warschau. Het eerste congres van de JRMiP wordt gehouden tijdens de Berlijn Biënnale, van 11 t/m 13 mei. Inl. jrmip.org