'Geert wil kennelijk doorpraten, maar het blijft een dun draadje'

In Den Haag stak vanmorgen alsnog fragiel optimisme de kop op over de tussenformatie. Geert Wilders gaf vóór de onderhandelingen in het Catshuis weer begonnen het signaal dat het inhoudelijke gesprek wat hem betreft voorlopig doorgaat. Helemaal vertrouwden ze het nog niet in de coalitie. De kans op een ‘uitgekleed’ hervormingsakkoord is nog niet verkeken. Iedereen weet: Wilders’ onberekenbaarheid biedt geen garantie voor de afloop.

Op het ministerie van Algemene Zaken kregen ambtenaren vanochtend al vroeg de mededeling dat de inhoudelijke onderhandelingen in het Catshuis gewoon doorgaan. Enkele bewindslieden hadden toen al te horen gekregen dat sommige onderhandelaars alsnog een politiek akkoord voor zich zagen. Niet het brede ‘hervormingsakkoord’ waarover de laatste maanden zoveel werd gesproken. Maar een politieke deal waarmee het kabinet, misschien, de begroting van volgend jaar op orde kan brengen om zo dit voorjaar te overleven. „Geert wil kennelijk toch doorpraten. Maar het blijft een dun draadje”, zei een bewindspersoon. „Blijkbaar is er voorlopig vertrouwen om in elk geval tot het weekeinde door te gaan”, zei een doorgaans goed geïnformeerde Haagse bron.

Zo doemde alsnog de mogelijkheid op dat de media gisteren een variant op de kabinetsformatie van 1994 kregen voorgeschoteld. Toen zette Frits Bolkestein, de man van wie Wilders zoveel leerde, de besprekingen over een paarse coalitie plotseling stop. Inhoudelijk was er nauwelijks een motief. Maar zijn achterban moest ervan doordrongen worden dat hij tot het uiterste was gegaan.

Niemand wilde vanochtend herhalen dat Wilders, en de coalitie, gisteren een zelfde toneelstukje opvoerden. Het werd expliciet ontkend. Deze onderhandelingen, wordt in de coalitie gezegd, kunnen ook nu nog altijd elk moment mislukken.

Altijd hadden Wilders’ gesprekspartners en medeonderhandelaars rekening gehouden met een onverwachte (publicitaire) wending. Met politieke lenigheid die ook bekendstaat als onberekenbaarheid. In elk geval gaf hij de laatste dagen zijn medeonderhandelaars allerminst de indruk dat hij serieus bereid is een riskant financieel akkoord met CDA en VVD te sluiten om de coalitie overeind te houden. Hij stapelde de ene onhaalbare eis op de andere, alles volgens een klassiek populistisch schema: organiseer je eigen nederlaag. Het bevestigt zijn wantrouwende kiezers in hun afkeer van de oude politiek.

Andersom kwam hij de laatste weken zelden of nooit tegemoet aan verzoeken van CDA en VVD. En als klap op de vuurpijl haalde hij, vertelt een bewindsman, dinsdag in het Catshuis woedend uit naar de CDA-onderhandelaars, omdat de CDA-Kamerfractie het had gewaagd om voor een motie te stemmen waarin het ‘Polen-meldpunt’ van de PVV werd veroordeeld.

Compromisloosheid en sfeerbederf – het zijn de ingrediënten waarop Hollandse coalities doorgaans sneuvelen.

Hoe compromisloos Wilders zich de afgelopen drieënhalve week opstelde, bleek toen een bewindspersoon gistermorgen vertelde dat in het Catshuis in de vierde week nog niet eens overeenstemming was over de essentie van de hele operatie: het te bezuinigen bedrag. Deze zogenoemde ‘financiële kaders’ waren niet vastgesteld, omdat Wilders zich vanaf het begin niet aan een bedrag wilde binden. Zodoende namen onderhandelaars dagenlang dossiers door om mogelijke bezuinigingen in kaart te brengen. Tot keuzes leidde dit niet.

Tegelijk formuleerde Wilders gaandeweg steeds meer eisen, waarvan hij wist dat CDA en VVD er niet aan konden voldoen. De halvering van de niet-westerse immigratie, die als ‘inspanningsverplichting’ in het regeerakkoord staat, wilde hij omgezet hebben in een verplichting. Dit is alleen mogelijk als Nederland het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens niet langer naleeft, reden waarom het CDA er onder geen beding aan wilde. Hij eiste bezuinigingen op ontwikkelingssamenwerking van zo’n grote omvang dat die gegarandeerd tot ontsteltenis in de achterban van de christen-democraten zouden leiden. En hij wilde, meldde de NOS gisteravond, dat CDA en VVD zouden instemmen met een referendum over de euro. „De verschillen van inzicht zijn gewoon te groot”, zei een bewindsman gistermorgen.

Tegelijk stuitte de wens van CDA en VVD om de begroting te hervormen, zodat het tekort op langere termijn weggewerkt kan worden, telkens op een njet van dezelfde Wilders. Dan gaat het om zaken als meer eigen bijdragen in de zorg, versnelde verhoging van de AOW-leeftijd, verkorting van de duur van de WW en het beperken van de hypotheekrenteaftrek.

Zodoende is het enige inhoudelijke akkoord dat tot gisteren met Wilders te sluiten was, zeggen ze in de coalitie, een eenmalige en uiterst forse ingreep in de begroting van 2013. Bestaande uit maatregelen als verhoging van de btw, een nullijn van alle rijksuitgaven en een greep uit het gemeentefonds. CDA en VVD hebben tot nu toe volgehouden dat ze dit te kaal vinden, omdat het slecht is voor de economie en omdat het voor de jaren erna niets oplost. Maar feit is dat ook sommige bewindslieden wel iets zien in deze variant, omdat het tot gisteravond de enige manier leek om een gang naar de stembus te voorkomen. „Het is het enige politieke gaatje dat ik nog zie”, zei gisteren een lobbyist die de gang van zaken in het Catshuis op de voet volgt. En vanochtend bleek dat uitgerekend die variant de onderhandelaars alsnog het gevoel geeft dat er nog een mogelijkheid bestaat om tot een akkoord te komen. De RVD bevestigde vandaag rond het middaguur dat de inhoudelijke besprekingen tot nader order worden voortgezet.

Het probleem dat voor de coalitie ook nog speelt is dat een val van het kabinet, mocht die zich nog voordoen, voor eind volgende week een feit moet zijn. Alleen dan kunnen er voor de zomer nog verkiezingen worden gehouden en heeft Nederland nog de tijd om in de begroting voor 2013 te voldoen aan de regels van de Europese Commissie. Die vereisen dat Nederland in 2013 zijn begrotingstekort, geraamd op 4,6 procent, terugbrengt naar maximaal 3 procent.

En mocht het toch tot verkiezingen komen, dan staat Nederland opnieuw een door Wilders gedomineerde campagne te wachten. Ga maar na. Wilders kan erop hameren dat niemand in Den Haag, behalve de PVV, wil dat de bevolking meebeslist over de euro. Hij kan claimen dat niemand in Den Haag, behalve de PVV, bereid is een halt toe te roepen aan de immigratie van niet-westerse allochtonen.

Hij kan claimen dat forse bezuinigingen op ontwikkelingshulp, hoewel de bevolking die steunt, op een veto van het CDA stuiten. Allemaal thema’s die het doorgaans goed doen bij een wantrouwend electoraat in tijden van recessie. Bovendien heeft Wilders in mei al een tournee gepland in de Verenigde Staten om zijn nieuwe anti-islamboek te promoten, een boek dat hij volgens bronnen in het kabinet wil presenteren als een definitieve afrekening met de profeet Mohammed. „De held in Amerika uithangen wil hij wel. Zaken doen in Nederland niet”, schimpte een bewindsman gisteren.

Vooral voor het CDA, partij zonder leider, is dit een uiterst riskant scenario. De VVD heeft met de relatief populaire Mark Rutte een politicus in huis die dankzij de premierbonus vermoedelijk een goede kans maakt Wilders naar de kroon te steken. De risico’s voor die partij zijn kortom beperkter.

En de werkelijkheid van Den Haag is dat er één man is die daarover besliste. Dinsdag, eind van de middag, nadat Wilders in woede was ontstoken over de CDA-stem tegen het Polenmeldpunt, vreesden ze in de coalitie het ergste. Uit het feit dat hij toch doorging in het Catshuis – volgens een Haagse bron mede omdat de PVV-fractie twijfelt over een val van het kabinet – ontleenden sommige bewindslieden dinsdagavond nog altijd een beetje hoop dat Wilders op het laatste moment zijn draai zou maken. Die maakte hij vanmorgen, zo lijkt het.