De bom van Geert

Hoe sluit je een compromis met een handige en compromisloze populist? De Catshuiscrisis is onvoorspelbaar. Want altijd kan Wilders weer spectaculair draaien.

Politiek redacteuren

Den Haag. En weer draait alles in Den Haag om die ene man. De slimste en tactisch meest vaardige politicus van Nederland. De man die zijn concurrenten verbaal en strategisch al jaren de baas is. PVV-leider Geert Wilders.

Hij, en hij alleen, heeft vandaag de uitkomst van de ‘tussenformatie’ in handen. Al sinds het weekeinde schatten ze de vooruitzichten voor het kabinet in de coalitie ongunstig in. Maandag viel zelfs het woord wanhoop. Gisteren nam de somberte verder toe.

Een val van het kabinet en eind juni verkiezingen – dat is de taxatie die onder een brede groep bewindslieden en adviseurs opgetekend kan worden.

Maar allemaal moeten ze beamen dat er een element van speculatie in hun woorden zit. Want bij Geert Wilders, de spektakelpoliticus, is zelden iets zeker. Altijd hebben zijn gesprekspartners en medeonderhandelaars rekening te houden met een onverwachte (publicitaire) wending. Met politieke lenigheid die ook bekendstaat als onberekenbaarheid. Werkte hij gisteravond aan een laatste poging de tussenformatie te redden? Was hij, zoals hij in 2010 ook deed, bereid op het laatste moment een monumentale draai te maken? Het bleef in het midden.

In elk geval gaf hij de laatste dagen zijn medeonderhandelaars allerminst de indruk dat hij serieus bereid is een riskant financieel akkoord met CDA en VVD te sluiten om de coalitie overeind te houden. Hij stapelde de ene onhaalbare eis op de andere, alles volgens een klassiek populistisch schema: organiseer je eigen nederlaag. Het bevestigt zijn wantrouwende kiezers in hun afkeer van de oude politiek.

Andersom kwam hij de laatste weken zelden of nooit tegemoet aan verzoeken van CDA en VVD. En als klap op de vuurpijl haalde hij, vertelt een bewindsman, dinsdag in het Catshuis woedend uit naar de CDA-onderhandelaars omdat de CDA-Kamerfractie het had gewaagd om voor een motie te stemmen waarin het ´Polen-meldpunt' van de PVV werd veroordeeld.

Compromisloosheid en sfeerbederf – het zijn de ingrediënten waarop Hollandse coalities doorgaans sneuvelen.

Hoe compromisloos Wilders zich de afgelopen drieënhalve week opstelde, bleek toen een bewindspersoon gistermorgen vertelde dat in het Catshuis in de vierde week nog niet eens overeenstemming was over de essentie van de hele operatie: het te bezuinigen bedrag. Deze zogenoemde ‘financiële kaders’ waren niet vastgesteld omdat Wilders zich vanaf het begin niet aan een bedrag wilde binden. Zodoende namen onderhandelaars dagenlang dossiers door om mogelijke bezuinigingen in kaart te brengen. Tot keuzes leidde dit niet.

Tegelijk formuleerde Wilders gaandeweg steeds meer eisen waarvan hij wist dat CDA en VVD er niet aan konden voldoen. De halvering van de niet-westerse immigratie, die als ‘inspanningsverplichting’ in het regeerakkoord staat, wilde hij omgezet hebben in een verplichting. Dit is alleen mogelijk als Nederland het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens niet langer naleeft, reden waarom het CDA er onder geen beding aan wilde. Hij eiste bezuinigingen op ontwikkelingssamenwerking van zo’n grote omvang dat die gegarandeerd tot ontsteltenis in de achterban van de christen-democraten zouden leiden. En hij eiste, onthulde de NOS gisteravond, dat CDA en VVD zouden instemmen met een referendum over de euro. „De verschillen van inzicht zijn gewoon te groot”, zei een bewindsman gistermorgen.

Tegelijk stuitten de wens van CDA en VVD om de begroting te hervormen, zodat het tekort op langere termijn weggewerkt kan worden, op telkens een njet van dezelfde Wilders. Dan gaat het om zaken als meer eigen bijdragen in de zorg, versnelde verhoging van de AOW-leeftijd, verkorting van de duur van de WW en het beperken van de hypotheekrenteaftrek.

Zodoende is het enige inhoudelijke akkoord dat tot gisteren met Wilders te sluiten was, zeggen ze in de coalitie, een eenmalige en uiterst forse ingreep in de begroting van 2013. Bestaande uit maatregelen als verhoging van de BTW, een nullijn van alle rijksuitgaven en een greep uit het gemeentefonds. CDA en VVD hebben tot nu toe volgehouden dat ze dit te kaal vinden, omdat het slecht is voor de economie en omdat het voor de jaren erna niets oplost. Maar feit is dat ook sommige bewindslieden wel iets zien in deze variant, omdat het tot gisteravond de enige manier leek om een gang naar de stembus te voorkomen. „Het is het enige politieke gaatje dat ik nog zie”, zei een lobbyist die de gang van zaken in het Catshuis op de voet volgt.

Het probleem dat voor de coalitie ook nog speelt is dat een val van het kabinet, mocht die onafwendbaar blijken, voor eind volgende week een feit moet zijn. Alleen dan kunnen er voor de zomer nog verkiezingen worden gehouden en heeft Nederland nog de tijd om in de begroting voor 2013 te voldoen aan de regels van de Europese Commissie. Die vereisen dat Nederland in 2013 zijn begrotingstekort, geraamd op 4,6 procent, terugbrengt naar maximaal 3 procent.

En mocht het tot verkiezingen komen, dan staat Nederland opnieuw een door Wilders gedomineerde campagne te wachten. Ga maar na. Wilders kan erop hameren dat niemand in Den Haag, behalve de PVV, wil dat de bevolking meebeslist over de euro. Hij kan claimen dat niemand in Den Haag, behalve de PVV, bereid is een halt toe te roepen aan de immigratie van niet-westerse allochtonen.

Hij kan claimen dat bezuinigingen op ontwikkelingshulp, hoewel de bevolking die steunt, op een veto van het CDA stuiten. Allemaal thema’s die het doorgaans goed doen bij een wantrouwend electoraat in tijden van recessie. Bovendien heeft Wilders in mei al een tournee gepland in de VS om zijn nieuwe anti-islam boek te promoten, een boek dat hij volgens bronnen in het kabinet wil presenteren als een definitieve afrekening met de profeet Mohammed. „De held in Amerika uithangen wil hij wel. Zaken doen in Nederland niet”, schimpte een bewindsman gisteren.

Vooral voor het CDA, partij zonder leider, is dit een uiterst riskant scenario. De VVD heeft met de relatief populaire Mark Rutte een politicus in huis die dankzij de premierbonus vermoedelijk een goede kans maakt Wilders naar de kroon te steken. De risico’s voor die partij zijn kortom beperkter.

En de werkelijkheid van Den Haag is dat er één man is die daarover vandaag beslist. Dinsdag, eind van de middag, nadat Wilders ook nog in woede was ontstoken over de CDA-stem tegen het Polenmeldpunt, vreesden ze in de coalitie het ergste. Verwacht werd dat Wilders er gisteren de stekker uit zou trekken. Uit het feit dat hij dit niet deed, en nog een dag bedenktijd vroeg – volgens Haagse bronnen mede omdat de PVV- fractie twijfelt over een val van het kabinet – ontlenen sommige bewindslieden nog altijd een beetje hoop dat Wilders op het laatste moment zijn spectaculaire draai kan maken.

7 scenario's

Er komt tóch een akkoord

1 Alles lukt toch

De ‘moeilijke periode’ die gisteren in het Catshuis werd doorgemaakt, wordt overwonnen. Het kabinet bereikt vervolgens een keurig akkoord met voldoende bezuinigingen. Het tekort voor 2013 komt onder de 3 procent van het bruto binnenlands product. De coalitiepartijen VVD en CDA, gedoogpartner PVV, ex-PVV’er Brinkman en de SGP steunen het akkoord. Brussel stemt in met een nieuwe begroting, de financiële markten reageren opgelucht.

Best mogelijk

2 Alles lukt half

Het Catshuisoverleg resulteert in een reeks van maatregelen waardoor het tekort behoorlijk in de buurt komt van 3 procent. Dat wordt in Brussel voorgelegd, waarbij het nog niet helemaal duidelijk is of de Europese Commissie de voornemens ver genoeg vindt gaan. De Tweede Kamer is in meerderheid voor, maar er is één groot probleem: minister Jan Kees de Jager vindt het gezichtsverlies te groot en treedt af.

Best mogelijk

Er wordt geen akkoord bereikt

3 Een nieuwe coalitie

Het Catshuis-overleg wordt opgebroken en er komt een nieuwe tussenformatie, zonder nieuwe verkiezingen. PvdA, D66 en ChristenUnie onderkennen de grote problemen en slaan de handen ineen met VVD en CDA. Een nieuwe coalitie is dan geboren. De nieuwkomers worden succesvol gelokt met hervormingen op de arbeids- en woningmarkt en de zorg.

Onwaarschijnlijk

4 Doorgaan met minderheidskabinet

Rutte en Verhagen verspelen definitief de steun van Geert Wilders. Het minderheidskabinet van VVD en CDA gaat verder met wisselende steun in de Kamer. Juist de druk van Brussel maakt de urgentie groot om ondanks de breuk tot grote bezuinigingen te komen. Het landsbelang geeft de doorslag. Geen nieuwe verkiezingen op dit moment, wellicht wel in 2013.

Onwaarschijnlijk

5 Een tussentijds zakenkabinet

Premier Rutte en vicepremier Verhagen gooien het bijltje erbij neer, maar iedereen ziet in dat Nederland niet gebaat is bij verkiezingen en een lange formatie. Er wordt een zakenkabinet geformeerd, dat via bezuinigingen en hervormingen een meerderheid in de Kamer weet te bereiken. Afgesproken is wel om volgend jaar verkiezingen te houden waarna het politiek kleurloze kabinet vervangen wordt.

Onwaarschijnlijk

6 Nieuwe verkiezingen, toch begroting

Het overleg loopt mis en de Tweede Kamer besluit tot nieuwe verkiezingen. Dat lukt nog net voor de zomer, waarna tijdens de rustige maanden juli en augustus de formatie kan plaatsvinden. De Kamer neemt het initiatief om het tekort over 2013 in de buurt van de 3 procent te krijgen. Het kabinet zet deze maatregelen alvast in gang. Zo wordt 2013 qua begroting geen volledig verloren jaar.

Best mogelijk

7 Nieuwe verkiezingen, alles mislukt

Er komen nieuwe verkiezingen nadat VVD, CDA en PVV niet uit de tussenformatie zijn gekomen. In de Tweede Kamer heerst grote verdeeldheid. Het kabinet-Rutte gaat demissionair verder, maar neemt geen controversiële maatregelen. Extra bezuinigingen zijn daardoor niet mogelijk, met als gevolg dat het begrotingstekort volgend jaar minimaal 4,5 procent bedraagt. Nederland verliest zijn Triple A-status. Een Europese boete hangt in de lucht.

Best mogelijk