‘Assad zal de huidige crisis overleven’

Gelooft iemand werkelijk dat Saoedi-Arabië en Qatar in Syrië hervormingen willen aanmoedigen? vraagt de Britse deskundige Crooke. „We doen ons huiswerk niet.”

Het is niet de vraag of Assad kan overleven: hij zál overleven, zegt Alastair Crooke.

In de internationale media wordt Crooke steevast geportretteerd als Brits oud-spion, maar op een vraag daarnaar reageert hij geïrriteerd. „Dat zeggen de media en ze mogen dat zeggen. En als ik zeg dat het niet zo is, gelooft u het toch niet.”

Crooke, die vorige week in Nederland was voor een serie lezingen en een gesprek op het ministerie van Buitenlandse Zaken, is medeoprichter van Conflicts Forum, een organisatie in de Libanese hoofdstad Beiroet die probeert uit te leggen wat de „werkelijke werkelijkheid” in het gebied is. Want, zegt hij, het Westen heeft geen idee.

Hij was in Afghanistan tijdens de oorlog tegen de Sovjet-bezetting (1979-1989) om de Britse regering op de hoogte te houden van wat zich daar afspeelde. „Mijn taak was met iedereen contact te houden: verzetsleiders, politieke leiders. De hele politieke islam was daar.

„Ik zie een parallel tussen wat daar gebeurde in de nasleep van de oorlog en vandaag. In 1987 ging ik naar Washington en ik zei tegen de toenmalige beleidsmakers dat het nodig was te weten wie de bondgenoten waren en wat ze vertegenwoordigden. Sommigen hadden wortels in de maatschappij en steun van de bevolking en anderen vormden een gevaar, zowel voor moslims als voor de regio in het algemeen. Ik herinner me dat een hoge functionaris zei: ‘ik heb heel goed naar je geluisterd, maar weet je, dit zijn de mensen die de communisten op hun donder geven’. Daar ging het om. En dus keken we de andere kant op. De consequenties zijn bekend. Burgeroorlog in Afghanistan, en de oorlog tegen terreur.”

Crooke ziet vandaag in het Midden-Oosten drie zorgelijke machtsprojecten:

„Het eerste is het uitgebreide project van de Moslimbroederschap voor Egypte, Syrië, Jordanië en Libanon. We horen de stem van pragmatisme, natiestaat democratie, geen shari’a, liberale economie. Maar er zijn andere stemmen, bijvoorbeeld van de Syrische fundamentalisten die uit de Syrische Nationale Raad zijn gestapt, die oproepen op tot meer sektarisme, meer islam en meer militantisme. Dit wekt bezorgdheid bij minderheden.

„Dan is er het (ultraconservatieve) salafistische project van Saoedi-Arabië en Qatar om de Broederschap in te dammen en islamitische hervormers te ondermijnen, met name omdat islamitische hervormers de autocratische regimes in de Golf bedreigen.

„Het derde project, aangemoedigd met honderden miljoenen dollars uit de Golf, is radicaler. Doel daarvan is in essentie om de gematigde islam te verdringen en te vervangen door een salafistische cultuur. Overal staan opeens salafisten op, in Jemen, Irak, Noord-Afrika.”

Volgens Crooke concurreren de drie projecten met elkaar, en kan hun rivaliteit uiteindelijk leiden tot een periode van wanorde en tweedracht. „Niet alleen sunniet tegen sunniet, maar generatie tegen generatie en sekte tegen sekte.

„En net als 25 jaar geleden in Afghanistan heeft het Westen zich van de werkelijkheid afgekeerd. Het weigert te kijken, omdat tirannen op hun donder geven – Gaddafi, Assad – erg populair is. Dat doet het in eigen land goed.

„Dus we doen ons huiswerk niet. Wat zijn de motieven van Saoedi-Arabië en Qatar? Gelooft iemand werkelijk dat ze in Syrië en Libië hervormingen willen aanmoedigen en democratie? Wie zijn in werkelijkheid die bondgenoten, in Syrië met name? Zijn het werkelijk liberale hervormers die geen andere keus hadden dan de wapens opnemen, of zijn ze iets heel anders?”

Het Westen wekt verwachtingen dat het goed gaat aflopen in Egypte, in Libië en Syrië. En als dat niet zo is, zegt Crooke, krijgen we te horen dat de verkiezingen zijn gestolen door fundamentalisten. „Dan gaan we overreageren, omdat we ons huiswerk niet hadden gedaan.”

Maar in Syrië komt het zover niet, omdat Assad volgens Crooke de huidige crisis zal overleven. Hij onderstreept nadrukkelijk dat bijna alle Syriërs hervormingen willen. Maar hij gelooft Russische cijfers, op basis van onderzoek in Syrië, dat niet meer dan 12 procent van de bevolking uit is op de val van het regime. „Dat klopt wel als je naar Syrië kijkt. Damascus en Aleppo steunen Assad, de handelsklasse, alle minderheden.

„Ik geloof dat Assad substantiële politieke steun heeft. Het is heel duidelijk dat leger en inlichtingendiensten niet zijn uiteengevallen. Het is ook duidelijk dat de regering niet desintegreert en ik geloof dat de nieuwe Syrische grondwet en het Russische veto in de Veiligheidsraad een nieuwe politieke weg naar een oplossing hebben geopend.”

De meeste leden van de oppositie binnen Syrië, legt hij uit, dachten dat westerse interventie onontkoombaar was – „vanuit Europa gezien was dat misschien nooit een realistische optie, maar voor wie de situatie vanuit Libanon volgt was dat duidelijk. Voor de oppositie was de vraag niet óf, maar wanneer er een interventie zou komen. Mensen kwamen tot november, december naar me toe en zeiden: tegen kerstmis is het gebeurd. Het Russische veto blies dat op. Voor de binnenlandse oppositiegroepen heeft dat mogelijkheden geopend voor een dialoog, waar ze altijd al voor waren. Maar als Assad onvermijdelijk zou worden gewipt door het Westen, waarom zou je dan met hem onderhandelen?”

Crooke ontwaart nu in Israël, in Jordanië en Egypte en in de Verenigde Staten een zekere verschuiving naar een vreedzame oplossing. Tot een jaar geleden waren er volgens hem sterke stromingen in Israël die in Assad de man zagen die een strategische oplossing in het Midden-Oosten zou kunnen brengen. Juist omdat hij toegang heeft tot de Iraanse opperste leider, tot Hezbollah en Hamas. Maar premier Netanyahu en minister van Defensie Barak wilden hier niets van weten. „Maar ik geloof nu dat bij hen tot op zekere hoogte de stemming verandert. Ze willen geen anarchie in Syrië. Amerikaanse inlichtingendiensten laten opzettelijk uitlekken dat als er burgeroorlog ontstaat in Syrië, het erger wordt dan wat we in Irak hebben gezien. En dat de oorlog zich dan kan uitbreiden naar Irak, Libanon en Jordanië.

„Er is een perceptie dat de crisis in Syrië gewelddadiger wordt. Ik denk dat we in het algemeen een verschuiving zien naar de Russische positie en in die zin naar een vreedzame oplossing.”