Willekeurig ambtenaartjes ontslaan

Het CDA en D66 willen met een wetsvoorstel de ontslagbescherming van ambtenaren opheffen. Dit zet de deur open voor willekeurige ontslagen en maakt ambtenaren monddood, stelt Ron Niessen.

De Tweede Kamer behandelt morgen het initiatiefwetsontwerp van Fatma Koser Kaya (D66) en Eddy van Hijum (CDA). De strekking hiervan is het volledig gelijktrekken van de ambtelijke rechtspositie met die van gewone werknemers. Dit betekent vooral dat de ambtelijke ontslagbescherming wordt opgedoekt.

Als het wetsontwerp wordt aangenomen, zet dit de deur wijd open voor ontslag op basis van (politieke) willekeur, bijvoorbeeld wegens het hebben van een dubbele nationaliteit, het dragen van een hoofddoekje of andere dubieuze gronden.

Misschien zal de rechter zo’n ontslag onredelijk vinden, maar dan zijn we al aanbeland in het stadium van (voorgenomen) ontslag – en het zal in de plannen van het kabinet ook een hoop geld kosten om überhaupt bij die rechter te komen. Intussen zal bij opheffing van de ambtelijke ontslagbescherming het verlangen bij sommige politici toenemen om ambtenaren op bovengenoemde gronden te ontslaan. Menig politicus schiet nu al in de ontslagreflex als hem iets niet zint. Wat onlangs is gebeurd bij een voorgestelde benoeming in de Hoge Raad – kandidaat-raadsheer Diederik Aben werd lager op de benoemingslijst geplaatst omdat de PVV vond dat Aben eerder een anti-Wildersstandpunt had ingenomen – kan zich straks voordoen bij een ontslag in het ambtelijk apparaat.

Dan heb ik liever de preventieve werking van de bestaande bescherming tegen ontslag. Deze bevordert dat ambtenaren niet geïntimideerd raken of risicomijdend gedrag vertonen.

Een andere reden waarom de ambtelijke ontslagbescherming nodig is, is om ambtenaren de gelegenheid te geven hun bestuurder openhartig tegenspel en desnoods tegenspraak te leveren.

Bestuurders zijn over het algemeen amateurs op het aan hen toegewezen beleidsterrein. Government by amateurs werd vroeger misschien als ideaal gezien, maar is in elk geval een feitelijkheid. Bestuurders zijn afhankelijk van de deskundigheid van hun ambtenaren. Die moeten niet met meel in hun mond hoeven te praten omdat ze anders moeten vrezen voor hun baan. Bestuurders hebben die tegenspraak nodig. Hoe hoger je stijgt, hoe minder tegenspraak je krijgt.

Denk niet dat ik alleen hogere ambtenaren op het oog heb. De ambtelijke ontslagbescherming is ook, en misschien juist, van belang voor de Nederlands-Marokkaanse medewerker van de postkamer, als hij opeens wordt geconfronteerd met twijfel aan zijn loyaliteit en geen inzage meer krijgt in de post. Of voor de directiesecretaresse die als moslima een hoofddoekje draagt en van de nieuwe gedeputeerde hoort dat hoofddoekjes niet meer worden geduld op het provinciehuis. Als de kabinetsplannen met het griffierecht doorgaan, wordt het heel duur voor deze mensen om ontslag om deze reden achteraf te laten toetsen door de rechter.

Een derde bezwaar tegen het opheffen van de ambtelijke ontslagbescherming is dat de overheid minder goed betaalt dan het bedrijfsleven. Het is van tweeën één: óf de ambtenaar wordt marktconform behandeld, maar dan ook marktconform beloond, óf hij wordt niet marktconform beloond, maar dan moet hij ook niet marktconform behandeld worden.

Marktconform behandelen zou moeten leiden tot marktconform belonen – het grotere ontslagrisico moet worden gecompenseerd – maar de politiek wil niet dat publieke functionarissen meer verdienen dan een bepaald maximum. Dit betekent dat juist de politiek weigert de consequentie te aanvaarden van marktconform behandelen.

Voorstanders zeggen dat het wetsvoorstel het imago van ambtenaren verbetert en de arbeidsmobiliteit tussen de publieke en de private sector vergroot. Dit zijn onbewezen stellingen. Het gevaar van het realiseren van non-evidencebased policy ligt op de loer.

C.R. Niessen was bijzonder hoogleraar op de Ien Dales Leerstoel aan de Universiteit van Amsterdam. Meer argumenten tegen het initiatiefontwerp zijn te vinden in zijn afscheidsrede Mythen en legenden van onder de Haagse kaasstolp, deel zoveel. Zie ook de website caop.nl/leerstoelen