'Waarom ging Stapel dan niet helemaal los?'

Hoogleraar Diederik Stapel hielp sociaal psycholoog Joris Lammers aan gegevens voor een wetenschappelijk artikel. Verzonnen data, ontdekte een onderzoekscommissie.

Eindelijk duidelijkheid. Sociaal psycholoog Joris Lammers (34) kreeg gisteren te horen dat een wetenschappelijk artikel dat hij samen met Diederik Stapel heeft gepubliceerd, deels op verzonnen data berust. „Het is duidelijkheid die pijn doet”, zegt Lammers. „Maar de onzekerheid is tenminste voorbij.”

De commissie onder voorzitterschap van voormalig KNAW-president Pim Levelt die het wetenschappelijk werk van Stapel tegen het licht houdt, maakte gisteren de eerste resultaten van haar onderzoek bekend. Bij twaalf van de twintig wetenschappelijke artikelen die Stapel tussen 2008 en 2011 publiceerde, is sprake van wetenschapsfraude. Ook van drie proefschriften die hij begeleidde, staat vast dat daarvoor gebruik is gemaakt van gemanipuleerde data.

Joris Lammers, die werkt aan de Universiteit van Tilburg, staat op de gisteren geopenbaarde lijst. Samen met Stapel publiceerde hij in 2011 ‘Racist biases in legal decisions are reduced by a justice focus’ in het European Journal of Social Psychology. Het artikel gaat over racisme onder rechters en hoe dat te bestrijden. Stapel leverde daarvoor een deel van de data aan. Gegevens die hij verzon, staat nu vast.

Om wat voor data ging het?

„Stapel had rechters vragenlijsten laten invullen, zei hij. Als hoogleraar had hij rechters als vrienden, vertelde hij me toen ik vroeg hoe hij aan de data was gekomen. Maar hij loog. Hij heeft voor dit onderzoek geen rechter gesproken.”

Vertrouwde u de data die u van hem kreeg?

„Ja, hij was een vooraanstaande hoogleraar. Er was geen reden om aan te nemen dat hij sjoemelde.

„Achteraf kun je zeggen: die gegevens waren wel érg mooi. Er was geen enkele proefpersoon die ooit vergat een vraag in te vullen. Met de kennis van nu concludeer je dat dit een waarschuwing had kunnen zijn. Maar op dat moment dacht ik daar heel anders over. Ik schaamde me ervoor dat de resultaten van mijn onderzoek nooit zo helder waren als die van hem. Stapel was een topper en ik moest kennelijk nog veel leren, dacht ik.”

Wat was uw reactie toen u vorig jaar zomer hoorde dat uw onderzoek mogelijk besmet was?

„Ik was geschokt. Gelukkig gaat het bij mij maar om één artikel. Bij collega’s heeft Stapel de dissertatie begeleid. Zij zitten nu met een proefschrift dat deels op valse data berust. Stapel was een van mijn promotoren, maar niet de directe begeleider van mijn onderzoek.

„Ik heb me erover verbaasd dat Stapel bij zoveel artikelen heeft gefraudeerd. Ook bij kleine onderzoeken, zonder enorm wetenschappelijk belang. Ik vind dat vreemd. Als je alles kunt bewijzen wat je wilt, dan ga je toch helemaal los?”

Wat heeft Stapel bewogen?

„We hebben het daar intern natuurlijk wel over gehad, maar we kwamen er niet uit. En ik ga er niet over speculeren. Het is een goede gewoonte in de psychologie dat je geen uitspraken doet over mensen die je niet hebt onderzocht.”

Heeft u nog iets van Stapel gehoord sinds hij is ontmaskerd?

„Nee. Ik denk dat het wel prettig was geweest als hij sorry had gezegd. Het is niet veel, en de vraag is natuurlijk of het gemeend zou zijn, maar het is beter dan niks.

„Ik vind de wetenschap nog steeds een mooie bezigheid. Maar ik vraag me wel af: als dit allemaal onder mijn neus gebeurd is, waar gebeurt het dan nog meer? Het is goed dat de sociale psychologie nu orde op zaken aan het stellen is.”