‘Jouw krant moet opvallen in de schappen’

Grafisch vormgever Koos Staal schreef een boek over het veranderende uiterlijk van kranten. Het ontwerp moet dienstbaar zijn aan de inhoud, maar ook het karakter van de krant weerspiegelen én opvallend aantrekkelijk zijn.

Hij kwam met een nieuw ontwerp voor dagkrant Spits, bedacht het logo voor kranten als De Limburger en The Star in Kuala Lumpur en kwam met het idee voor de kleinste krant van Nederland. Gisteren presenteerde ontwerper Koos Staal Paperworks.nl, een boek over de kunst van het krantenontwerpen. Het boek biedt een overzicht van de ontwikkeling van vormgeving van de krant in Nederland, beginnend met de restyling in 1969 van Algemeen Handelsblad en eindigend met XS-L, zijn ontwerp voor een snelle krant op tijdschriftformaat.

Het boek bevat veel eigen werk van Staal, die de afgelopen jaren ongeveer 45 kranten in een nieuw jasje stak. Wat bewoog hem een boek over krantenontwerpen te maken? „De laatste keer dat over dit onderwerp een Nederlands boek verscheen was 31 jaar geleden”, zegt Staal. „De meeste grafisch ontwerpers zijn meer geïnteresseerd in boekontwerpen, affiches of visitekaartjes. Vreemd, want de krant is typografie pur sang.”

In Paperworks.nl toont Staal, aan de hand van talrijke voorbeelden, hoe een ogenschijnlijk vodderig product als de krant met veel zorg moet worden gecomponeerd. „De kunst is een ontwerp te maken dat strak in elkaar steekt terwijl de argeloze lezer zich daar niet eens van bewust is.” Met de grote hoeveelheid nieuws op internet, gratis kranten en de vele tijdschriften is het uiterlijk van een krant de laatste jaren steeds belangrijker geworden. „De krant schuift steeds meer op richting een tijdschrift”, zegt Staal. „Vroeger draaide het bij de krant alleen maar om de letters. In de jaren zestig stonden op de voorpagina van Algemeen Handelsblad misschien twee kleine zwart-witfoto’s, de rest was tekst.” Tot aan 1969 werd bij het Algemeen Handelsblad alles bedacht door typografen van binnen de krant. „Men begon met de opmaak linksboven en keek wel waar men rechtsonder uitkwam. Dat is nu wel anders. De lezer moet aan alle kanten worden verleid met beeld en heldere ontwerpen.”

Toch staat de inhoud van een krant nog altijd voorop, meent Staal. Zijn taak als ontwerper is een slim ‘raamwerk’ te bedenken waar vormgevers en journalisten mee aan de slag kunnen. De hiërarchie op de pagina speelt daarbij een belangrijke rol. „Met de grootte van een lettertype en de indeling van de pagina kan je een lezer aangeven wat het belangrijkst is om te lezen.” Ook de visuele kwaliteit van een krant is steeds belangrijker geworden. Bij een degelijke, moderne krant wordt veel zorg besteed aan infographics en redactionele illustraties. „Er wordt niet zomaar een plaatje om het plaatje meer in de krant gezet, beeld is vaak de boodschapper van inhoud.”

Een andere taak van de ontwerper is zorg dragen voor ‘de identiteit’ van een krant. „Mensen moeten in de schappen al hun type krant herkennen. Een kwaliteitskrant als The Guardian of Frankfurter Rundschau is qua vorm terughoudend, een roddelkrant juist schreeuwerig. De Duitse tabloid Bild heeft wel twaalf verschillende lettertypes en -maten op een pagina en veel kleurig beeld.”

In tegenstelling tot andere ontwerpers moet een krantenontwerper vooral niet ‘te recht in de leer zijn’. „Anders kan je wel inpakken”, zegt Staal. Zijn ontwerpen voor Het Parool op tabloidformaat werden in 2005 door de redactie met enthousiasme ontvangen. Maar met de komst van de nieuwe eigenaar Christian Van Thillo van De Persgroep werd zijn werk van tafel geveegd. „Jammer. Maar er zijn nu eenmaal veel spelers in het veld: hoofdredactie, uitgevers en vormgevers, ik moet ze allemaal tevreden stellen.”

Na zijn experimenten met de tabloidkrant besloot Staal nog een stap verder te gaan. In 2005 maakte hij XS: een uitvouwbaar krantje van 16 pagina’ s, geleverd op het formaat A5. „Ik wilde een krant die je bij de drukker om de hoek kunt maken.” Met zowel De Telegraaf als Springer, de uitgever van het Duitse Bild en Die Welt, onderzocht Staal het XS-concept. „Het plan sneuvelde omdat de drukker niet meer dan 10.000 exemplaren per uur kon leveren, dat was te weinig voor een krant met een oplage van meer dan 200.000.”

Sinds kort heeft Staal plannen voor de XS-L, ook op A5-formaat maar met 8 pagina’s. Hij is niet bang dat internet de papieren krant zal overnemen. „Ik ben ervan overtuigd dat mensen een papieren krant blijven lezen. XS-L biedt dan een goed alternatief: het leest snel en kost een fractie van de reguliere krant.”

Koos Staal, Paperworks.nl. Uitgeverij Zoo Producties, 120 pag., € 30,-.