Humaniteit wint van geld, zo hoort dat in Rusland

Elena (Nadezjda Markina) met baby in ‘Elena’ .

Elena. Regie: Andrej Zvjagintsev. Met: Jelena Ljadova, Nadezjda Markina, Aleksej Rozin, Andrej Smirnov. In: 7 bioscopen.

De nieuwe film van Andrej Zvjagintsev – in het Westen vooral bekend van het aangrijpende The Return uit 2003 – is een hoogst moralistische film. De strekking: veel geld ontmenselijkt het individu; maar met geld kun je ook veel goeds doen. In een realistische, minimalistische stijl schildert Zvjagintsev een ouder echtpaar dat vooral nog op contractbasis met elkaar verbonden lijkt te zijn. Hij heeft veel geld verdiend – vandaar de mooie flat, de dure auto en zijn bezoeken aan een dure sportschool. Zij is duidelijk een simpele ziel zonder geld van zichzelf, die het huishouden voert en op gezette tijden ook voor seks zorgt.

Op geen enkel moment verveelt de film ons met onnodige bijzonderheden. Waar Vladimir zijn geld vandaan heeft bijvoorbeeld, blijft onvermeld. Evenmin komen we te weten of er ten tijde van hun eerste ontmoeting – Elena was tien jaar geleden verpleegster in een ziekenhuis waar Vladimir was opgenomen – misschien wel liefde in het spel is geweest.

Wel is duidelijk dat beide echtelieden van nu vroeger met anderen getrouwd geweest zijn. Vladimir heeft een verwende dochter die haar vader haat maar wel van zijn geld wil leven. Elena’s zoon hokt met vrouw en kinderen in een soort achterbuurt van verwaarloosde flats aan de rand van de stad en doet weinig anders dan de hele dag goedkoop bier drinken.

Het verhaal komt op gang als Elena’s kleinzoon, wiens voornaamste levensvervulling bestaat uit het met vrienden ’s nachts in elkaar timmeren van niet-Russische gastarbeiders, geld nodig heeft om uit militaire dienst te blijven. Vladimir, die dat geld best heeft, is niet bereid om zijn stieffamilie bij te staan. Ze moeten eerst maar eens aan het werk en iets van hun leven maken, vindt hij, en militaire dienst is niet slecht voor een jongen. Voor Elena is dat geen valide benadering: bijstand aan familie gaat voor alles, los van het oordeel dat je over anderen zou kunnen hebben.

In het zich vervolgens ontspinnende drama wint niet het geld: dat zou in Russische cinema of literatuur ook moeilijk voorstelbaar zijn. De menselijkheid, zoals belichaamd in Elena, overwint, ook al is de prijs daarvoor de maatschappelijke uitzichtloosheid. Dat schema ziet Russisch publiek met goede smaak graag in de kunst bevestigd, al hoeft het in het echte leven niet zo nodig.

Niet voor niets is Elena een zeldzaam voorbeeld van een Russische film die in het Westen succes heeft op festivals en het tegelijkertijd heel redelijk doet in de Russische bioscoop.