Actieheldin is sexy én stoer

Gevaarlijke rondingen: een actieheldin als Mallory Kane uit Haywire heeft ze. Heldinnen die stoer en sexy verenigen zijn ‘female empowerment’. En worden steeds jonger.

1. Pippi Langstrumpf - Inger Nilsson. © RECHTEHINWEIS: - Honorarfreie Verwendung nur im Zusammenhang mit genannter Sendung und bei Nennung ZDF/Taurus. Andere Verwendungen nur nach Absprache. ZDF - Bilderdienst, Tel. 06131-706100, E-Mail: Bilderdienst@zdf.de Taurus

Een agent van de Britse geheime dienst zegt in de film Haywire: „Ik heb nog nooit een vrouw omgelegd.” Het antwoord: „Je moet haar niet als vrouw zien, dat zou een grove fout zijn.”

De meedogenloze Mallory Kane is een superspion in dienst van een schimmig beveiligingsbedrijf. Mallory, vrijwel de enige vrouw in een mannenwereld, staat inderdaad haar mannetje. Als ze voor een opdracht een lange jurk aan moet en zich mooi dient op te maken, protesteert ze: „Ik weet niet hoe ik ‘eye candy’ moet zijn.” Toch is ze natuurlijk wel degelijk een lekker ding. Carano’s vrouwelijke vormen worden benadrukt door heel strakke broeken en T-shirts; als ze de avondjurk eenmaal aan heeft, ziet ze uiterst glamoureus uit. Vechten als een man en eruitzien als een aantrekkelijke vrouw. Lekker ambigu.

Zijn actieheldinnen als Mallory Kane niet gewoon een mannenfantasie? Is Angelina Jolie met een groot pistool in haar hand niet in Hollywood bedacht door nette mannen in pakken om verhitte puberjongetjes op te winden? Of zijn dit soort rollen juist bevrijdend, is een grote mond en vechtkunst genoeg om een positief vrouwelijk rolmodel te zijn? En kan zo’n heldin tegelijk stereotiep sexy zijn en zo’n stereotype ontkrachten?

Moderne actieheldinnen waren dochters van de vrouwenemancipatie, maar hadden ook de wat seksloze contouren van de ‘final girl’, het brave meisje dat in horrorfilms als enige overleeft. Ellen Ripley (Sigourney Weaver) in Alien (1979) geldt als de eerste actieheldin in een Hollywoodblockbuster. Zij is kwetsbaar, sterk en moederlijk, maar in haar werkoveral niet al te vrouwelijk.

In de conservatieve Reaganjaren domineerden bodybuilders als Sylvester Stallone en Arnold Schwarzenegger; vrouwen waren er in actiefilms om te begeren of om te redden. Ripley gold als een frisse wind: een vrouw die tussen een seksistische crew overeind blijft en de strijd aanbindt met een monsterlijk buitenaards wezen. Maar veel feministische critici hadden weinig op met haar personage. Zij vonden Ripley een kerel in travestie: de rol was oorspronkelijk ook voor een man geschreven. Toen Ripley terugkeerde in het vervolgdeel Aliens (1986) gaf Weaver haar de bijnaam ‘Rambolina’. In een bekende foto uit die film heeft ze in haar ene hand een mitrailleur en op haar andere arm een kind.

Dezelfde kritiek gold voor een andere populaire heldin: Sarah Connor (Linda Hamilton) uit de eerste twee Terminator-films. Hamilton ging voor Terminator 2: Judgment Day (1991) naar de sportschool, pompte haar spieren op en werd prompt ook een rolmodel voor meisjes en vrouwen. Ze vocht in blote hemdjes tegen de kwikzilveren Terminator en redde de wereld, zodat haar zoon een toekomst zou hebben. Hamilton toonde aan dat spierbundels niet alleen aan mannen voorbehouden waren, zoals Brigitte Nielsen ook al haar biceps demonstreerde in Red Sonja (1985). Maar waren Weaver in overal en de pezige Hamilton eigenlijk niet gewoon mannen in een vrouwenlichaam? Vrouwen die mannen nadeden? Of ligt het genuanceerder?

Duidelijk is dat de moderne actieheldinnen veel vrouwelijker zijn: Mallory Kane in Haywire – om maar te zwijgen over Angelina Jolie (Lara Croft, Mr. and Mrs. Smith, Wanted, Salt). Ze verstaan stuk voor stuk de kunst te vechten zonder dat hun make-up uitloopt: in dat opzicht sluiten ze eerder aan bij de heldinnen die vanaf de jaren twintig allerlei hachelijke stunts uithaalden in langlopende bioscoopseries met heerlijk allitererende titels als The Perils of Pauline en The Exploits of Elaine.

De moderne actieheldinnen zijn zowel stereotiep sexy als stoer. Ze dragen bij aan ‘female empowerment’, maar zetten tegelijk vrouwen als erotisch object neer, als een pure mannenfantasie. Serieus én speels, moederlijk én gevaarlijk, kwetsbaar én krachtig: ze verenigen tegenstrijdigheden. Soms, zoals een scène in Colombiana waarin actrice Zoe Saldana katachtig door een luchtschacht kruipt en de camera zich verlustigt aan haar lenige lichaam, kunnen de mannen genieten. Maar in dezelfde film kan de vrouwelijke toeschouwer vlak erna hard applaudisseren om Saldana’s snelheid van handelen, superieure intelligentie, initiatief in bed – de actieheldin valt soms voor een heel vreedzame, artistieke man – en dodelijke afrekeningen. Het is in het postfeministische tijdperk niet meer erg om super bitch, hot chick, tough girl of action babe genoemd te worden. Het zijn geuzennamen. Gevaarlijke rondingen zijn goed en benijdenswaardig.

Wel nieuw is de afnemende leeftijd van de heldinnen. Het 12-jarige meisje Mathilda uit Léon (Luc Besson, 1994), die door een surrogaat vaderfiguur wordt onderwezen in vechttechnieken, heeft school gemaakt. Hit Girl uit Kick-Ass (2010) is elf jaar, maar fileert met werpsterren en samoeraizwaarden (koel)bloedig gangsters. Dat leidde in Nederland tot een discussie onder verontruste ouders, waarna Kick-Ass alsnog alleen toegankelijk werd voor jongeren ouder dan zestien jaar. Dan is er Hanna (2011), in Nederland niet in de bioscoop uitgebracht, waarin een supergetraind 16 jaar oud pubermeisje desnoods met haar blote handen moordt – maar heel weinig begrijpt van het echte leven.

Katniss uit The Hunger Games is zestien en verplicht leeftijdsgenoten uit te schakelen in een toernooi op leven en dood. Gelukkig kan zij uitstekend uit de voeten met pijl en boog. Een complexe heldin – ver verwijderd van de passieve Bella (Kristen Stewart) uit de succesvolle Twilight-cyclus – is stoer, kwetsbaar, meedogenloos, emotioneel, intelligent, praktisch, eigengereid, bang en buitengewoon onafhankelijk. Ze verwijt haar moeder te zwelgen in haar verdriet over haar overleden echtgenoot, maar als tijdens de hongerspelen een meisje wordt gedood dat ze eigenlijk nauwelijks kent, huilt ze tranen met tuiten en bedelft haar onder bloemen. En als zij als spektakel in nauwsluitend latex pakje wordt opgediend tijdens een parade, verkleed als engel en met vuur uit haar vleugels, geniet zij daar heimelijk van. Waarom af en toe geen eye candy zijn?

Vrouwen zijn allang niet meer óf object van begeerte óf knokkers. Ze willen beide zijn, desnoods tegelijkertijd. Het ene moment gebruikmakend van hun vrouwelijkheid, het andere moment hun mannetje staan. Niet of-of, maar en-en. Stoere vrouwen geven niet alleen mannen plezier, ze zijn ook echt een positief voorbeeld voor (jonge) vrouwen. Actief handelen en pin-up zijn is voor een nieuwe generatie vrouwen allang niet meer verwarrend. Tegen critici zal Katniss ongetwijfeld „suck my dick” zeggen, zoals eerder Demi Moore in G.I. Jane en Geena Davis in The Long Kiss Goodnight riepen. Een stoer rolmodel voor assertieve pubers. Pubers die massaal ‘young adult’-boeken lezen en veelvuldig de bioscoop bezoeken. Female empowerment is big business geworden.