Salwa gaat naar Kairo in haar eerste lentejurk

In de ranglijst voor de publieksprijs van het laatste International Film Festival Rotterdam eindigde de Noors-Canadese documentaire Back to the Square van Petr Lem op de vierde plaats. De portretten van gewone mensen in Kairo, ongeveer een half jaar nadat ze een rol hadden gespeeld in de demonstraties op het Tahrirplein, spraken kennelijk tot de verbeelding.

De documentaire blijkt tot stand te zijn gekomen in samenwerking met Tegenlicht (VPRO), die gisteren een verkorte versie (48 in plaats van 83 minuten) uitzond. En in die context valt het complete gebrek aan analyse op. Tegenlicht zendt wel vaker observerende documentaires uit, maar het programma onderscheidt zich doorgaans juist door deskundige sprekende hoofden en didactisch zorgvuldig uitgeserveerde visies op een snel veranderende wereld.

De charme van Lems film is juist dat we vaak niet goed betekenis kunnen geven aan wat we te zien krijgen. Het eerste portretje is bijvoorbeeld van Wally (15), die zijn paard kwijtraakte toen hij met kamelenruiters en toeristengidsen optrok naar het centrum. Over die merkwaardige actie is veel gespeculeerd. Waren het huurlingen van de regering of van criminele knokploegen?

Wally en zijn vrienden zeggen dat ze pertinent van niemand geld ontvingen voor hun actie. Ook verbaast het hem dat iedereen dacht dat ze voor Mubarak betoogden. De filmmakers stellen niet de vraag wat hij er dan wel mee wilde bereiken. Het valt niet uit te sluiten dat het inderdaad alleen maar ging om het verjagen van de demonstranten ter verdediging van het piramidentoerisme.

Er zitten mooie gedragsobservaties in de film, die het nieuwe Egypte dichterbij brengen dan tot nu toe op televisie gebeurde. Zoals van twee politieagenten in smetteloos witte operette-uniformen achter een balie, die opmerken dat dit wel democratie moet zijn, dat gefilmd wordt hoe ze mensen te woord staan.

Het filmen wordt overigens voortdurend belemmerd door bemoeizuchtige mannelijke voorbijgangers, die willen weten of daar wel toestemming voor verkregen is. Vooral Salwa (20) moet het steeds ontgelden: in haar dorp komt een man zeggen dat ze niet zomaar met buitenlanders mag praten. Ze gaat naar de stad, doet haar hoofddoek af en lipstick op, en trekt een blote jurk aan, haar allereerste. Ook daar bemoeit een vreemde man zich weer mee.

Maar Salwa laat zich niets meer vertellen, nooit meer, zegt ze.