Aha een getal, dat zal wel kloppen

De rubriek next.checkt bestaat inmiddels ruim twee maanden. Nu blijkt hoe vaak we blindelings geloven dat getallen kloppen.

Factchecker

Welke past niet in het rijtje?

‘Het gehoor hoort bij de vijf zintuigen.’

‘De ramadan hoort bij de vijf zuilen van de islam.’

‘Jaap van Zweden hoort bij de vijf beste dirigenten ter wereld.’

Dat laatste zei presentator Matthijs van Nieuwkerk onlangs in De Wereld Draait Door. Zijn bewering klinkt zo feitelijk als de andere twee, maar is dat niet.

Mogelijk is er een lijstje waar Jaap van Zweden op de vijfde plek staat. Maar er bestaan geen ‘vijf beste dirigenten’. Van Nieuwkerk had ook kunnen zeggen ‘bij de beste tien’ of ‘bij de beste honderd’. Of gewoon ‘is een goede dirigent’. Uit dezelfde aflevering: Joop van den Ende is „een van de zeventien mensen die Nederland hebben gemaakt tot wat het is”.

Dat een lezer de bewering over Jaap van Zweden opstuurde als suggestie voor de nieuwe factcheckrubriek zegt iets over de objectiviteit die een getal kennelijk uitstraalt.

Sinds 19 januari controleren we elke dag een bewering op daadwerkelijke feitelijkheid, voorin de krant en op nrcnext.nl. Meestal zijn dat cijfers. Veel suggesties komen van lezers, via twitter #nextcheckt en nextcheckt@nrc.nl. 61 checks (exclusief die van vandaag) verder is bijna de helft grotendeels onwaar, onwaar of ‘feitenvrij’ (de meest ‘onware’ categorie) bevonden.

Iets meer dan eenderde was waar of grotendeels waar. Zo staan er nog steeds ruim 6,5 miljoen Nederlanders geregistreerd bij een christelijke kerk. Maar het is niet zo dat een miljoen Nederlanders schrijver willen worden (eerder zestigduizend). Hetzelfde, neutraal klinkende ‘miljoen’ kan in context A waar zijn en in context B onzin.

Getallen zijn, hun betrouwbare imago ten spijt, vaak niet gemakkelijk te controleren en daardoor wordt dat ook regelmatig nagelaten. Daar maken politici/journalisten/bedrijven weer gebruik van. Soms wordt er een valse wetenschappelijke betrouwbaarheid gesuggereerd. „Een op de drie modezaken verkoopt bont”, adverteerde de federatie van edelpelsdierenhouders. Het onderzoek waar dat cijfer uit voortkwam, bleek een enquête waarop slechts zeer mondjesmaat was geantwoord. Om het met cijfers te zeggen: 97,5 procent van de ondervraagden antwoordde niet.

De discussie op de redactie bij een onwaar beoordeelde bewering is vaak: wat moet je doen met de intentie van de spreker? Kun je weten of iemand per ongeluk of expres een cijfer misbruikt om zijn publiek of opponent te overtuigen? Als wij – na een discussie van een uur – een claim uiteindelijk als (grotendeels) onwaar beoordeelden, dan meenden we in elk geval dat de cijfers niet hard maakten wat de spreker beweerde.

Het lijkt vaak naïef om iemand op zijn woord te geloven. Het lijkt achterdochtig om het niet te doen. Ons is wantrouwen verweten toen we geanonimiseerde cijfers vroegen om de bewering van minister Opstelten te staven dat de helft van alle agenten anderhalf keer modaal of meer verdient. Maar als de minister dit als feitelijk argument tegen salarisverhoging gebruikt, dan moet dat feit toch te controleren zijn? Het gaat bovendien om salarissen die worden betaald uit belastinggeld. We hebben inmiddels een WOB-verzoek ingediend.

De week daarvoor had het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) verkeerde conclusies bij eigen cijfers over creditcarduitgaven getrokken, kort erna bleek het UWV het aantal vaste contracten voor nieuwe werknemers in 2011 plots 24 keer zo laag in te schatten als het CBS. Ietwat ongemakkelijk vragen we ons nu af of we de personeelschef van een Griekse haven kunnen geloven die ons met twee cijfers achter de komma het salaris van een kraandrijver mailde, of dat we toch een tweede bron nodig hebben. Journalistieke en existentiële dilemma’s lopen in elkaar over. Wanneer vertrouw je iemand, hoe onfeilbaar zijn de alom vertrouwde meet- en rekeninstituten en wanneer is iets waar genoeg?

Is 2 + 2 wel 4? In een artikel in The New York Times doken onlangs de volgende ‘sommen’ op: 2 katten + 2 worstjes = 2 katten. En: 2 druppels water + 2 druppels water = 1 druppel water. Ze werden gegeven op een bijzondere (Russische) privéschool, waar het draait om kritisch en zelfstandig denken. Met dit soort denkoefeningen, vertelde de directeur, kunnen kinderen „politieke en commerciële boodschappen leren ontcijferen”.

Die worstjes en druppels houden we maar in gedachten, naast het idee dat elke rekensom mensenwerk is. In de factcheckrubriek hopen we getallen van zoveel context te voorzien dat in elk geval duidelijk is hoe ze tot stand zijn gekomen.