Italiaanse grootmeester van de Portugese melancholie

Antonio Tabucchi

Afgelopen zondag stierf de Italiaanse schrijver Antonio Tabucchi. Tabucchi, ooit in de race voor een Nobelprijs, brak in 1994 internationaal door en legde zich in zijn laatste jaren als columnist toe op het verdedigen van de democratie.Zijn eigen krant La Reppublica noemde Antonio Tabucchi gisteren ‘een Europese geest’. De Italiaanse schrijver, columnist en Nobelprijskandidaat stierf zondag aan de gevolgen van kanker in Lissabon, de stad van zijn grote inspirator Fernando Pessoa. Hij werd 68 jaar.

Tabucchi toonde zich binnenslands een plaaggeest van (ex-)premier Berlusconi; buiten Italië werd hij gelauwerd als schrijver van een reeks succesvolle romans, waarvan Pereira verklaart (1994) zijn internationale doorbraak betekende. Hij woonde  de helft van het jaar in Lissabon.

De Italiaan Tabucchi  gold als een ven de grootmeesters van de kenmerkende Portugese melancholie, de saudade, die prominent in zijn werk aanwezig is. Het geeft zijn boeken vaak een onbestemde sfeer mee, waarin de hoofdpersoon op zoek is naar zijn eigen levensbestemming of identiteit.

Kenmerkend daarvoor is de korte roman Requiem, die Tabucchi in 1991 in het Portugees publiceerde. Tijdens het lezen van Fernando Pessoa’s Boek der rusteloosheid ziet de hoofdpersoon zich verplaatst in een droom waarin hij vrienden en geliefden uit zijn leven opnieuw ontmoet en tenslotte ook Pessoa zelf tegenkomt. De roman eindigt ongewis, met een adieu aan het verleden dat langzaam in het geweest-zijn terugzinkt.

Acht jaar eerder, in 1984, brak Tabucchi in kleinere kring door met zijn eveneens korte roman Indiase nocturne, waarin een man op zoek is naar een vriend die in India verdwenen is. Reizend van aanwijzing naar aanwijzing komt hij in gesprek met een Franse fotografe aan wie hij zijn wederwaardigheden vertelt. Aan het slot van het boek komt hij tot de ontdekking dat het verhaal uitmondt in de situatie waarin hij zich op dat moment bevindt, maar dan verteld vanuit het gezichtspunt van de man die hij zoekt. Op dat ogenblik breekt hij zijn zoektocht af en kiest voor de fotografe.
In zijn vroege romans staat Tabucchi nog onder de invloed van het postmodernisme. Niet alleen het leven en de waarheid zijn daarin ongewis, maar het verhaal vertelt moet dat ook in zijn vorm weerspiegelen. Dat verandert in de jaren negentig, wanneer Tabucchi steeds politieker gaat schrijven.

Zijn internationale succesroman Pereira verklaart,speelt zich af in 1938: Portugal zucht al onder de dictatuur van Salazar, in Spanje is de Burgeroorlog nog in volle gang en aan gene zijde van de Pyreneeën staat de Tweede Wereldoorlog op uitbreken. In die situatie komt de journalist Pereira voor een levensbeslissing te staan. Een medewerker van het krantensupplement dat hij bestiert vraagt hem om hulp bij zijn verzetsactiviteiten. Langzaam gaat de gelovige katholiek die Pereira is om. Tenslotte schrijft hij, nadat zijn medewerker vermoord is, een vlammend artikel, met gewiekste omzeiling van de censuur, en vlucht naar het buitenland.

Pereira verklaart is een bekeringsroman waarin Tabucchi duidelijk maakt dat ieder mens een onvervreemdbare persoonlijke verantwoordelijkheid heeft. Zijn taal is eenvoudiger geworden, zonder literaire opsmuk. Hij inspireerde zijn roman op het levensverhaal van een oude journalist die hij ooit in Parijs ontmoet had.

Nog dichter bij de werkelijkheid bleef Tabucchi in de roman Het verloren hoofd uit 1997, waarin hij een politieschandaal uit die tijd tot uitgangspunt nam. Het boek leidde tot een onderzoek naar misstanden binnen de politie en het nog altijd voorkomende gebruik van foltering. Ironisch genoeg was het ook het laatste boek waarmee Tabucchi internationaal succes boekte. Hoewel hij sindsdien nog een tiental romans publiceerde, oefende hij nu vooral invloed uit als columnist in een aantal grote Europese kranten en als blogger op een website die zich sterk maakt voor een vernieuwing van de democratie.