'Die ene vrouw aan de top dramt niet door'

De Ierse ex-president en ex-VN-diplomaat Mary Robinson wil nu als ‘wijze’ de wereld verbeteren. Opwarming van de aarde is het grootste probleem, de vrouw de beste oplossing. „Vrouwen zetten praktische stappen.”

Het grootste probleem van deze eeuw is klimaatverandering, zegt Mary Robinson. „Hebben we in 2050 nog een veilige wereld?”

De 67-jarige Ierse heeft zich altijd ingezet voor wat ‘lost causes’ werden genoemd - netelige kwesties die geen zekere successen in een carrière opleveren. Als jonge advocaat, hoogleraar en politicus in het conservatieve Ierland vocht ze voor gelijke rechten voor vrouwen, voor het recht op contraceptie, en voor legalisering van echtscheiding. Als Hoge Commissaris voor de Mensenrechten van de VN verruimde ze haar mandaat, zodat mensenrechten ook gingen over het recht op gezondheidszorg en voedselveiligheid. En nu wil ze dat mensen hun gedrag veranderen om de gevolgen van klimaatverandering op te vangen.

Hoewel Robinson na een lange internationale carrière sinds 2010 weer in Ierland woont, is ze zelden thuis. Als lid van de Elders, de in 2005 door Nelson Mandela opgerichte kring van wijze oud-staatsmannen – en vrouwen – die de wereld van advies dienen, reist ze de wereld rond. Vorige maand was ze met aartsbisschop Tutu en Gro Brundlandt, de Noorse oud-premier, in India om over kindbruiden te praten. Daarvoor was ze onder meer in Noord-Korea met de Amerikaanse oud-president Jimmy Carter. En voor haar eigen stichting, The Mary Robinson Foundation for Climate Justice, was ze onlangs in New York, Londen, Addis Abeba en Bangladesh.

„Mocht je dat willen vragen: ja, mijn ecologische voetafdruk is slecht.” Robinson lacht hartelijk. „Ik probeer echt veel, veel vaker een videoboodschap op te nemen als ik word gevraagd ergens te spreken.” Kennelijk is dat vele reizen noodzakelijk in de strijd tegen klimaatverandering.

U heeft het over klimaatrechtvaardigheid, climate justice. Wat is dat eigenlijk?

„Bij de VN richtten we ons op Afrika, en hoe men daar kon profiteren van globalisering. Dat was immers een van de Millenniumdoelen. We werkten aan gezondheidsproblemen, aan vrede en veiligheid, aan het recht op werk. En steeds hoorde ik als iets niet lukte als antwoord: ‘Ja maar… Ja maar we hebben geen seizoenen. Ja maar het regenseizoen is niet meer voorspelbaar.’

„Met mijn mensenrechtenblik zag ik dat de manier van leven van heel arme mensen werd ondermijnd door veranderingen die wij met onze manier van leven hadden veroorzaakt. Dus voor mij gaat dit over rechtvaardigheid.”

Ze doet na hoe een Oegandese haar en aartsbisschop Tutu uitlegde welk gevolg klimaatverandering voor haar dorp had. „We hadden seizoenen, en wisten wanneer we moesten zaaien en oogsten. We waren arm, maar hadden genoeg te eten. Toen kwam de droogte. En toen overstromingen. We dachten dat God ons strafte. Maar toen leerden we dat het niet God was, maar rijke mensen en de manier waarop die leven.”

Robinson zegt: „Het is nu eenmaal zo dat de vijftig armste landen verantwoordelijk zijn voor minder dan 1 procent van de CO2-uitstoot, en heel Afrika voor minder dan 4 procent.” Dat houdt volgens haar in dat de landen die verantwoordelijk zijn voor de meeste CO2-uitstoot ook de morele en juridische plicht hebben om op te ruimen. En dat is geen liefdadigheid, maar eigenbelang. Robinson begint over haar vier kleinkinderen. „De oudste is nu acht. Ze zullen veertigers zijn in 2050 wanneer de wereldbevolking 9 miljard mensen telt. In wat voor wereld zullen zij leven?”

De meeste mensen denken bij klimaatproblemen aan ijsberen en dergelijke.

„Dat is de zwakte van het klimaatdebat in westerse landen. Het wordt geleid door wetenschappers en milieudeskundigen die gericht zijn op smeltende ijsbergen en weerspatronen van duizenden jaren. Ze zijn zich onvoldoende bewust van de gevolgen die er nu al zijn voor miljoenen mensen.”

U wilt dat juist vrouwen leiderschap tonen bij het vinden van oplossingen voor klimaatproblemen. Waarom?

„Vrouwen hebben een instinctieve empathie voor volgende generaties. Bovendien zijn de gevolgen van klimaatverandering voor vrouwen aanzienlijk groter. Wie moet er verder lopen voor hout voor het vuur, voor water? Wie moet het eten klaarmaken?

„Ten tweede vraagt klimaatverandering om gedragsverandering. En wie verandert gedrag? Dat is de moeder die haar kinderen opvoedt, de lerares op school. Het zijn de armsten in Bangladesh, waar ik zag hoe de moeders hun kinderen voorbereiden op de volgende cycloon. Het is reduce, re-use, recycle [een liedje over recyclen dat Engelstalige kinderen op school leren, red.]. Het zijn de vrouwen die praktische stappen ondernemen.”

Er zijn steeds meer vrouwelijke leiders. Maakt dat iets uit?

„Eén vrouw op de juiste plek maakt geen verschil. In Cancún op de VN-klimaattop had een aantal vrouwen strategische functies [de zittende voorzitter, haar opvolger en voorganger waren vrouw]. Ik bracht ze bijeen voor een debat, en na afloop zeiden ze ‘dat ze dankbaar waren dat ze over de impact van klimaatverandering op vrouwen mochten praten’.

„Ik dacht bij mezelf: dit zijn vrouwen met macht, waarom deden ze dat niet eerder? Het was een les: zelfs als we vrouwen op invloedrijke plekken hebben, maakt dat niet dat verschil dat het zou moeten maken. Wat er in de praktijk gebeurt is dat die ene vrouw in het kabinet, de vrouw in een organisatie of in een raad van bestuur, omgeven is door mannen. Zij wil niet altijd degene zijn die over gelijke rechten praat. Ze wil niet doordrammen.”

En ja, dat ziet ze ook op andere terreinen dan klimaatverandering. Robinson probeert vrouwelijke leiders bijeen te brengen. Zowel ministers als „vuilnisophalers en de dorpsoudsten”, want ook daar nemen vrouwen het initiatief. Haar stichting zorgt dat informatie wordt gedeeld, en dat ‘klimaatverandering en sekse’ op de agenda blijft op klimaatconferenties en andere VN-toppen.

Helpt het bij het bijeenbrengen van mensen en ideeën dat u een Elder bent?

„Als ik mijn Elders-pet op heb gaat het meer over toegang tot energiebronnen voor de allerarmsten, dan over sekse. Vier van ons zullen in Rio zijn [op de grote milieuconferentie van de VN in juni]. De Brazilianen willen graag dat we op de een of andere manier een rol hebben bij het samenbrengen van burgers en regeringsleiders. Daar moeten we het op onze vergadering in mei nog maar eens over hebben.”

Want de agenda van de oude wereldleiders is vol. Kofi Annan, de oud-VN-chef, heeft zich net teruggetrokken als Elder omdat hij bemiddelt in Syrië. „We maken ons zorgen over Soedan, Sri Lanka...” Ze zegt nog net geen ‘etcetera’. „Dus toegang tot energie voor de armsten is belangrijk, maar niet de enige prioriteit.”

Is het moment niet verkeerd om het over klimaatproblemen te hebben? Er zijn zoveel andere kwesties, conflicten en crises.

„Dat ligt er maar aan wat je belangrijk vindt. Meer brak water in Bangladesh door klimaatverandering betekent dat de rijst niet groeit en de vissen sterven. En omdat het water opwarmt, zijn er vaker cyclonen. De kans is groot dat 20 miljoen mensen moeten emigreren.

„Op een school voerden kinderen een toneelstukje voor me op. Een jongetje was een boom, en die werd geveld, en de wind kon zo zijn gang gaan. Ze weten wat er speelt. Ik heb dat hier in Ierland verteld, zodat leraren geïnspireerd zouden raken om ook hier kinderen over klimaatverandering te vertellen. Zo begint verandering. Dat is ook de generatie die lijdt. Doordat wij niet die beslissingen nemen die we zouden moeten nemen, leggen we de last op hun schouders.” Robinson vergelijkt het met de financiële crisis in Ierland. „We laten onze kinderen en de kinderen van onze kinderen achter met schulden. En daarboven op ook nog eens een klimaatprobleem.”