De oude binnensteden zijn er nog dankzij het milieu

Koninkrijk vol sloppen heet het laatste boek van Auke van der Woud (1947), die al tientallen jaren de veranderingen in het aanzicht van Nederland door de eeuwen onderzoekt. Hij is emeritus hoogleraar architectuur- en stedenbouwgeschiedenis.

Wat is er de laatste halve eeuw veranderd aan de binnensteden?

„Wat wij nu de binnenstad noemen, dat was in 1945 gewoon dé stad. Na de Tweede Wereldoorlog ging men vooroorlogse ideeën over moderniteit toepassen in nieuwe wijken. Die kwamen aan de rand: Amsterdam West, Alexanderpolder in Rotterdam, Kanaleneiland in Utrecht. Dat zijn de buurten die nu achterstanden laten zien, maar daar ging toen de nieuwe mens wonen. Die had een douche en aparte slaapkamers. In binnensteden had je dat niet.

„Dit ging samen met het culturele beeld van de vooruitgang. Het referentiepunt was Amerika, dat ons vijftig jaar vooruit was. Betoverend was het dat iedereen daar een auto had. Daar moesten onze steden op ingericht gaan worden.

„Ondertussen werden de historische centra aan hun lot overgelaten. In de jaren zestig waren er hele stukken gevelwand aan de Amsterdamse Keizersgracht afgetimmerd, en in de Jordaan was echt kilometers straatwand totaal verpauperd. Toen kwamen de plannen voor totale afbraak en nieuwe blokken. Wat zo prachtig saneren heette. Letterlijk: gezond maken. Maar dat ging wel met een schokbehandeling.”

Toch is lang niet alles platgegaan.

„Nee, rond 1970 begint overal in Nederland de bevolking massaal te protesteren. Die was die breekpartijen spuugzat. Eenlingen met historisch besef sloten op veel plaatsen een monsterverbond met de toen net opkomende milieubeweging. Het moderne kreeg voor het eerst de schaduwkant van de vervuiling. De publieke opinie kantelde. Vervolgens hebben stadsbesturen, monumentenzorg en stadsherstel heel veel binnensteden gered.”

Een verbetering toch, of niet?

„De armoede en het verval zijn vooral in Nederland helemaal uit de binnensteden weggezuiverd. Maar het is allemaal wat glad en uniform geworden en heeft soms een hoog Anton Pieckgehalte. In een sentimentele bui vind ik het wel eens jammer. Ook omdat ik me herinner hoe afwisselend het vroeger overal rook. De milieuwetgeving heeft dat voorgoed veranderd.”

Waar gaat het nu heen?

„Volgens mij staan we weer op een omslagpunt. Ik zie het al in sommige Britse stadscentra: leegstand in de winkelstraten. Niet alleen door de crisis, maar ook door internet. De economische basis voor de binnenstad raakt uitgehold. Sterk toeristische steden redden het wel, maar voor andere kan er een nieuwe periode van verpaupering aankomen.”

Zondag 1 april spreekt prof. dr. Auke van der Woud over ‘Arme mooie steden!’. 14.00 uur. Historisch Centrum Overijssel, Van Wevelinkhovenstraat, Zwolle. Toegang: 7,50 euro