Afrika redden doe je voor jezelf. Daarom werd Kony 2012 een hit

Amerikaanse kleuter moet kiezen wie van de twee de slechterik is. Beeld Kony 2012

Keuzestress? Moe van het gejaagde, materialistische leven? In het reine komen met je emotionele ik? Doe een jaartje Afrika en waan je een goddelijke helper in een verloren continent van hulpbehoevenden. Daar knap je echt van op.

Enige voorbereiding is wel gewenst. Haal vaccinaties, regel een veilig onderkomen en zorg dat je toegang hebt tot spaarrekening of studiefinanciering. Eenmaal aangekomen start je meteen een weblog, met daarop foto’s van jezelf omringd door arme, zwarte kindertjes. Dan kan iedereen zien hoe begaan je met de onderontwikkelden bent.

Zingeving, daar gaat het om. Ga dus niet studeren op de bestuurlijke indeling van het gebied, de politieke conflicten, het beleid van het IMF of de belangen van oliemaatschappijen aldaar. Laat staan dat je die Afrikanen zelf om hun mening vraagt. Jij, de hoger opgeleide wereldverbeteraar, weet het immers beter. Tussen de brute krijgsheren, corrupte politici, dictators en zielige mensen kan jij het verschil maken. Even niet in de gelegenheid om een tijdje ‘goed te doen’? Geen probleem, doneer wat geld of betuig via Facebook je medeleven.

De banaliteit van het sentimenteel

Het is deze mentaliteit waar Invisible Children op inspeelde, meent Teju Cole. De Amerikaanse schrijver van Nigeriaanse komaf stoorde zich vreselijk aan Kony 2012, de campagnevideo waarin de organisatie opriep om de Oegandese rebel Joseph Kony te pakken. Terwijl de video een ongekende hit werd op internet, stuurde Cole er zeven tweets uit. Kritieken in 140 tekens die eveneens ‘viral’ gingen. Fox News, The New York Times, Europese kranten en razend populaire sites pikten ze op.

Cole raakte een gevoelige snaar omdat hij “de witte redder” hekelde die “kwaadaardig beleid in de ochtend steunt, zich ’s middags inzet voor een goed doel en ’s avonds alle lof incasseert”. De snelst groeiende industrie is volgens hem het ‘White Savior Industrial Complex’, het witte-redder-complex. “De banaliteit van het kwaad transformeert in de banaliteit van het sentimenteel”, twitterde Cole.

Afrika wordt in zijn ogen misbruikt om de emotionele behoeften van “witte mensen en Oprah Winfrey” te bevredigen. Met rechtvaardigheid zou dat alles niets van doen hebben. “Het gaat enkel om een grote emotionele ervaring.” Dat het leed van Oeganda zoveel internetters mobiliseerde doet hem weinig. “In de buurt stierven 1,5 miljoen Irakezen door een oorlog waarvoor de Amerikanen hebben gekozen.”

Recht op leven impliceert ook recht op zelfrespect

Kony 2012 vernedert Afrika, betoogt Cole op TheAtlantic.com. “In de video toont campagneleider Jason Russell zijn schattige, blonde kleuter twee foto’s. Op de ene Joseph Kony, een zwarte man als de belichaming van het kwaad. En op de andere zijn vriend Jacob, een aardig uitziende Afrikaan die hulpbehoevendheid uitstraalt.”

Cole vraagt zich af hoe Russell’s zoontje ooit nog een genuanceerd beeld van andermans leven kan ontwikkelen, vooral als het een ander ras betreft. Zal hij ooit begrijpen dat anderen ook recht op autonomie hebben? Dat hun recht om te leven ook recht op zelfrespect inhoudt?”

De situatie in Oeganda is niet kinderlijk eenvoudig, weet Cole. Militieleider Kony is jaren geleden vertrokken uit Oeganda, legt hij uit. Zijn legertje van ontvoerde kinderen is bovendien gedecimeerd en vormt nauwelijks nog een bedreiging. “Afrika is niet gebaat bij deze aanklacht. Wat het nodig heeft is een rechtvaardiger middenveld, een robuuste democratie en een eerlijker rechtssysteem. Van daaruit kan gewerkt worden aan infrastructuur, veiligheid, gezondheidszorg en onderwijs.”

Naïef ontwikkelingswerk kan schade aanrichten

Eerder dit jaar gingen duizenden Nigerianen de straat op, memoreert Cole. Ze demonstreerden niet alleen voor behoud van subsidie op brandstof, maar ook tegen de corrupte overheid. Terwijl velen de dood vonden in deze protesten, hield Washington zich - op een enkele, nietszeggende verklaring na - gedeisd. “Zoals verwacht kwamen de Amerikaanse oliebelangen op de eerste plaats”, merkt Cole op.

Nicholas Kristof, een columnist van The New York Times die veel over Afrika schrijft, reageerde in een radio-uitzending op de tweets van Cole. Hij erkende dat de Afrikaanse middenklasse zich ongemakkelijk voelt bij het Westerse idee van een continent geteisterd door krijgsheren en de perceptie dat Amerikanen het wel even zullen oplossen. “Maar”, zo voegde hij eraan toe, “ik voel me ongemakkelijk bij het idee dat blanke Amerikanen niet mogen ingrijpen bij een humanitaire ramp enkel omdat de slachtoffers een andere huidskleur hebben.”

Dat maakt Cole nog woedender. “Hij ziet alleen hongerige monden”, zegt hij over Kristof. “Monden die hij, via zijn actiejournalistiek, meent te moeten voeden.” Daarmee wordt de echte problematiek ontkend, aldus de Nigeriaans-Amerikaanse schrijver. Met desastreuze gevolgen, vooral als ontwikkelingshulp ten goede komt aan de verkeerde krachten. Denk aan het militariseren van foute regimes, het voeren van kortzichtig landbouwbeleid, het uitputten van natuurlijke hulpbronnen en het spekken van corrupte ambtenaren.

Consulteer eerst de mensen die je wilt helpen

Afrika is volgens Cole net zo ingewikkeld als de rest van de wereld. Met dien verschille dat Westerlingen altijd aan de comfortabele kant staan: zij hebben hun goedkope mobieltjes te danken aan slechte werkomstandigheden in China. In een video op de website van The New York Times verdedigde Kristof zich enkele jaren geleden al tegen dit soort kritieken. Als lezers zich niet kunnen identificeren met Afrika, zo legt hij uit, dan lezen ze helemaal niets over Afrika. Identificatie met de crises in het continent is dus belangrijk. Er moet “een brug” geslagen worden.

Over deze brug galopperen de witte redders op hun witte paarden, aldus Cole. Een route die niet zelden ongelukkig uitpakt. “Eerst komt het principe: richt als helpende geen schade aan”, adviseert hij. “En dan: consulteer de mensen die je wilt helpen.” Rosebell Kagumire, een Oegandese blogger, verwoordde het treffend op YouTube: “Als je mij presenteert als onmondig, als hopeloos, dan geef je me geen ruimte om te vertellen hoe het zit. Je moet mijn verhaal niet vertellen als je niet gelooft dat ik de kracht heb om de situatie hier te veranderen.”

Kagumire reageerde direct op de video van Invisible Children. Dat is volgens haar een verhaal over Afrikanen die niet in staat zijn om zichzelf te helpen. “Begrijp me niet verkeerd, Kony is een aangeklaagde en gezochte man, hij heeft vele misdaden begaan en moet berecht worden. Maar de oorlog gaat niet alleen om hem.” Lokale initiatieven zijn daarom belangrijker, aldus Kagumire. “We moeten ervoor zorgen dat gemeenschappen niet terugvallen in rebellie.”

Aanpak van Kony’s militie vraagt niet om militaire operatie

Mahmood Mamdani, hoogleraar aan de Makerere University (Kampala, Oeganda) en de Columbia University (New York), schreef op 13 maart dat het Oegandese leger minstens zo slecht voor het volk is geweest als Kony’s militie. Westerse steun aan het leger kan zo bezien juist slecht uitpakken voor het volk.

Bovendien is Kony’s Verzetsleger van de Heer (LRA) geen militaire macht meer. “Het is een los groepje van een paar honderd, slecht getrainde mensen die ooit als kind ontvoerd zijn.” Aanpak van het LRA vraagt niet om een militaire operatie, doceert Mamdani. Laat staan om het verder militariseren van de regio.

De doctrine van simpelheid is altijd in oorlog met de realiteit, schrijft Dinaw Mengestu in reactie op Kony 2012. De Ethiopisch-Amerikaanse schrijver kan het weten: in 2006 had hij een ontmoeting met Joseph Kony en zijn adjudanten. Mengestu deed verslag van een VN-vredesbespreking met het LRA.

Aldaar, op neutraal terrein ergens in de jungle, dacht Mengestu met journalisten na over Kony’s uitschakeling. De journalisten en VN-medewerkers zouden zich abrupt kunnen terugtrekken en Kony’s militie laten bombarderen. Een onhoudbaar idee, bleek toen Kony aankwam. Kony omringde zich niet alleen met zwaar bewapende mannen, maar ook met jongeren, vrouwen en kleine kinderen. Dat was zijn schild, een menselijk schild.

Professor Mengestu reist heel zijn volwassen leven al door Afrika. Onderzoekend, schrijvend. “Ik verbaas me er keer op keer over hoe weinig ik ervan weet. Ik kan het niet uitleggen aan mijn zoon, laat staan dat ik een oplossing heb.”

Volg @stevendejong op Twitter

Eerder in deze serie:
Kony 2012 doet werkelijkheid geweld aan. Precies wat Oeganda nodig had
Ontwikkel Somalië en breng krijgsheren voor het Strafhof
Dit had niet uitgesproken mogen worden: ‘Westen schuldig aan honger Afrika’
Doorbreek de hongercyclus, maak Afrikanen weerbaar tegen natuur
Versnipperde en gedemoraliseerde FARC is vooral crimineel en destructief
Brute behandeling Gaddafi exemplarisch voor situatie gevangenen
Advies aan overgangsraad Libië. Neem vijanden in dienst
Ontwikkelingshulp: waar zijn de bonnetjes?
Leger boekhouders naar Haïti sturen?
VN-vredesmissie wordt een verzekeringskwestie
Er is genoeg voor iedereen. Op naar de 10 miljard mensen
Ook ontwikkelingsorganisaties en media vermarkten Dag des Oordeels
Vijf tips om een dictatuur coupbestendig te maken
Ontwikkelingshulp Vodafone: schilder heel Ghana rood
Racistisch Sinterklaasfeest nu ook vanuit Amerika onder vuur
Dat krijg je er nou van. Preventief fouilleren lokt racisme uit