Muizen reisden met Vikingen naar IJsland

Mandatory Credit: Photo by Gerard Lacz / Rex Features (1520447a) WHITE MOUSE mus musculus, PAIR STANDING ON ROPE STOCK Gerard Lacz / Rex Features/Hol>

De huismuizen die nu in IJsland leven, zijn de afstammelingen van soortgenoten die meereisden op Vikingschepen (BMC Evolutionary Biology, 18 maart).

Huismuizen (Mus musculus) zijn trouwe volgers van bewoning. Als mensen verhuizen van het ene land naar het andere, reizen de muizen vaak als verstekeling mee. Dat heeft een opmerkelijk gevolg: in het DNA van huismuizen kunnen de sporen te vinden zijn van historische menselijke migraties.

Dat idee testte een internationale groep van biologen, met Eleanor Jones van de universiteit van Uppsala (Zweden) als eerste auteur. Jones toonde tijdens haar promotieonderzoek al aan dat huismuizen op de Schotse Orkneyeilanden en in Ierland sterk lijken op huismuizen in Noorwegen. Zo getuigen de muizen van de expansie van de Vikingen.

Maar daar hield het niet op, laat Jones zien in een vervolgstudie. De huismuizen reisden ook mee naar IJsland, toen de Vikingen zich daar in de negende eeuw vestigden.

De moderne IJslandse huismuizen zijn verwant aan de moderne Noorse en Noord-Schotse soortgenoten. Dat is nog geen bewijs dat die muizen er 1.100 jaar geleden al aankwamen. De genetici hadden echter ook drie oude IJslandse huismuizen: die waren bij opgravingen van oude Viking-nederzettingen gevonden. In botjes van die muizen zat nog bruikbaar DNA.

Genetisch bleken die 1.100 jaar oude Vikingmuizen op IJsland nauw verwant aan hun moderne soortgenoten.

De onderzoekers baseren zich op het mitochondriaal DNA (mtDNA): het kleine beetje DNA dat in de mitochondriën zit, de energiefabriekjes in de cel. Omdat elke cel 1.000 à 2.000 mitochondriën bevat, is het mtDNA veel makkelijker uit archeologische resten te verkrijgen dan het DNA in de kern, dat slechts in enkelvoud in de cel zit. Mitochondriën worden van moeder op kind overgedragen. Daardoor geeft mtDNA alleen informatie over de vrouwelijke afstammingslijn.

Die vrouwelijke lijn van huismuizen leidt dus onafgebroken van de Vikingnederzettingen naar moderne muizen in Reykjavik of dorpjes als Bolungarvik. De muizen die in de Vikingtijd aankwamen op het eiland, zijn nooit verdrongen door moderne soortgenoten.

Die standvastigheid was Jones in eerder onderzoek ook al opgevallen. Ze hoopt dat de muizen daardoor nog meer informatie kunnen geven over de Vikingexpansie. Nu is nog onduidelijk of er ook Vikingschepen vanuit het noorden van Schotland naar IJsland vertrokken. Meer gedetailleerde DNA-analyse van moderne of Middeleeuwse IJslandse muizen kan dat misschien uitwijzen.

Vikingen vestigden zich in de 10de eeuw ook op Groenland, maar die woonplaatsen stierven in de 15de eeuw weer uit. De Groenlandse huismuizen verging het net zo, ontdekte Jones. Twee Middeleeuwse muizen uit Groenlandse nederzettingen hebben Viking-DNA, maar de moderne muizen op Groenland zijn juist nauw verwant aan huismuizen uit Denemarken.

Tenslotte probeerde het team nog Vikingbloed op te sporen in de huismuizen die nu in Newfoundland leven (oostkust van Canada). Vikingen hebben daar kort gewoond, maar daarvan restte geen spoor.

Hester van Santen