Seks & Sofa's

Vandaag staat hulpverlener Keith Bakker voor de rechter wegens seksueel misbruik van negen ex-patiënten. Het gaat vaker mis tussen de patiënt en zijn behandelaar.

nederland amsterdam mei 2010 een man en een vrouw in neutrale kleding zijn aan elkaar gebonden hij grijpt haar arm vast foto judith dekker - model released 10mei131-05 judith dekker/Hollandse Hoogte

Verslaggevers

‘Een kwetsbaar vogeltje.” Zo typeert Janita (42) zichzelf als tiener. Als veertienjarige kwam ze terecht in een jeugdpsychiatrische inrichting in Gelderland. „Ik was extreem verlegen, wilde graag gezien worden. Ik klampte mij vast aan het idee dat me niets kon overkomen zolang ik maar aardig was.”

De psychiater die haar behandelde stond bekend als charismatisch en invloedrijk. „Tijdens ons eerste gesprek heeft hij mij lichamelijk onderzocht. Bij ons tweede gesprek moest ik naakt door de kamer lopen. Bij ons derde gesprek vroeg hij of ik hem wilde aftrekken. Ongemerkt ging hij mijn grenzen over. Voor mijn gevoel was er geen weg terug.”

Een half jaar na haar opname kwam Janita haar behandelaar op de gang tegen. Ze had een slechte dag, zat „onder de medicatie”. ‘Rust maar uit in de isoleercel’, adviseerde hij. Waarna hij haar verkrachtte. Janita heeft nooit aangifte gedaan, maar andere patiënten deden dat wel; de inmiddels overleden psychiater werd destijds tot zes jaar cel veroordeeld.

Het komt vaker voor: hulpverleners die een seksuele relatie aangaan met patiënten. Vandaag begint de rechtszaak tegen Keith Bakker. De zelfbenoemde verslavingsdeskundige en voormalig presentator van tv-programma Family Matters (NCRV) zou negen ex-patiënten seksueel hebben misbruikt. Hij wordt verdacht van verkrachting en bedreiging. Bakker ontkent de verkrachtingen, maar geeft toe dat hij grenzen heeft overschreden. „Ik heb er een grote puinhoop van gemaakt”, zei Bakker vorige maand tijdens de pro-formazitting in de Amsterdamse rechtbank.

De verenigingen van therapeutisch behandelaars staan geen seksuele relaties tussen patiënt en hulpverlener toe, ook niet met wederzijdse instemming. Vanwege de ongelijke machtsverhouding wordt dat – ook direct na de afronding van de therapie – afgekeurd; een relatie in een later stadium wordt afgeraden. De 13.000 leden van het Nederlands Instituut van Psychologen (NIP) moeten zich volgens de beroepscode „onthouden van seksuele toenadering” tot cliënten en mogen toenaderingspogingen niet beantwoorden.

Ook de code van de Nederlandse Vereniging voor Psychotherapie (NVP, 2.000 leden) schrijft dit voor. In het handboek van de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie (NVvP, 3.450 leden) staat dat de psychiater „niet verder tot de privésfeer van de patiënt mag doordringen dan in het kader van de hulpverlening noodzakelijk is”.

Hoe vaak de beroepscode geschonden wordt, is lastig te zeggen. Lang niet altijd wordt aangifte van grensoverschrijdend gedrag gedaan, cijfers zijn niet beschikbaar. Bij schattingen wordt buitenlands onderzoek naar de Nederlandse situatie vertaald. Zo concludeerde de Inspectie voor de Gezondheidszorg in 2004 in een bulletin over seksuele intimidatie door hulpverleners dat 4 tot 13 procent van de mannelijke hulpverleners „seksueel geladen contacten” heeft met vrouwelijke patiënten.

Uit een inventarisatie van uitspraken van het Tuchtcollege voor de Gezondheidszorg door nrc.next blijkt dat sinds 2000 in ieder geval zes therapeutisch behandelaars hun registratie verloren wegens grensoverschrijdend seksueel gedrag: de zwaarste straf die het tuchtcollege kan opleggen. Ten minste vijftien anderen werden tijdelijk geschorst, gewaarschuwd of berispt. Zoals de psychiater die het bed deelde met een patiënt die ook op zijn kat paste. Of de psychotherapeut die verliefd werd op zijn patiënt nadat ze samen bij haar thuis Sinterklaas hadden gevierd. In al deze gevallen gaat het om geregistreerde hulpverleners. Van de grote groep zelfbenoemde hulpverleners, zoals Keith Bakker, is nauwelijks iets bekend. Omdat zij niet bij een beroepsvereniging zijn aangesloten, kunnen zij niet voor de tuchtrechter worden gesleept.

„Een ding is zeker”, zegt psychiater Lowijs Perquin, die 24 jaar in het medisch tuchtcollege zat, „de relatie tussen therapeutisch behandelaar en cliënt is een ingewikkelde. Cliënten zijn vaak getraumatiseerd, gepest of seksueel misbruikt. Daardoor draait het in de therapie meestal om intimiteit. Voor cliënten werkt dat verwarrend, zij kunnen onbedoeld een poging doen de therapeut te verleiden.” Volgens Perquin hebben cliënten „het recht over de schreef te gaan” en is het aan behandelaars hun avances te weerstaan. „Zij moeten ervoor zorgen dat de therapeutische relatie tot meer autonomie leidt, niet tot meer afhankelijkheid.”

Bij psychotherapeut J. ging dit enkele jaren geleden mis. J. werd veroordeeld tot gevangenisstraf wegens misbruik van patiënten. Hij wil erover praten in de krant, mits zijn naam niet vermeld wordt. J. heeft een bedrijf en wil niet dat andere mensen zijn verleden kennen.

Hij behandelde meer dan honderd patiënten met een zelf ontwikkelde therapie, waarbij geslachtsorganen mochten worden aangeraakt en zowel patiënt als therapeut soms naakt waren om ‘emotionele en innerlijke blokkades’ te bestrijden. „We ademden samen. En de uitademing gaat richting buikholte, daar zit verkramping”, vertelt hij. „Die verkramping nam ik weg door geslachtsdelen zo aan te raken dat de cliënte de verkramping zelf kon waarnemen en leerde oplossen. Een aantal patiënten bereikte tijdens de sessies een orgasme; het was geen doel op zich. Blokkades lossen zich soms op met een heftige reactie.”

J. kon opgewonden raken tijdens de therapie en verliefde gevoelens ervaren. „ Dat waren uitzonderingen; het ging ook weer over, maar het gebeurde wel. Ik was geen ijsbeer.” Hij geeft toe dat de grens tussen therapie en seks soms vervaagde. „Elke aanraking kan problematisch zijn. Dat heb ik niet goed ingeschat.” Misschien heeft zijn gebrekkige beoordelingsvermogen te maken met het feit dat hij als kind zelf werd misbruikt, denkt hij nu. „Intieme aanrakingen waren altijd normaal voor mij. Ik heb nooit gezien of gemerkt dat dit niet goed was.”

De Nederlandse Vereniging voor Psychotherapie (NVP) en de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie (NVvP) verzekeren dat er bij hun opleidingen alles aan wordt gedaan om intieme relaties tussen patiënt en cliënt te voorkomen. Via filmpjes en rollenspellen leren studenten hoe zij moeten reageren als een patiënt bijvoorbeeld onverwacht een hand op hun hand legt. „Niet alleen wát zij zeggen is van belang, maar ook hun intonatie”, zegt Lowijs Perquin, programmadirecteur van het landelijk onderwijsbureau van de NVvP. „De cliënt voelt haarfijn aan of de psychiater toegeeft, al is het maar een beetje.” Maar ook het andere scenario – de psychiater die het initiatief neemt – komt uitgebreid aan bod. Perquin: „Want hoe ga je verder als je eenmaal die arm om een schouder hebt gelegd?”

Zo’n gebaar kan voor veel verwarring zorgen als je kwetsbaar bent en op zoek naar liefde, weet Janita uit ervaring. Het heeft haar, zegt zij, jaren gekost om het seksueel misbruik te verwerken. „Pas op mijn veertigste kreeg ik mijn eerste relatie. Een lieve man die begrijpt welke lange weg ik heb afgelegd. En toch: intimiteit en seksualiteit zullen waarschijnlijk altijd pijnpunten blijven.”