Provoceren ja, maar met nuance

Acteurs Thijs Römer en Hugo Koolschijn spelen Anders Breivik en Geert Wilders in een omstreden toneelstuk.

Nederland, Amsterdam, 22-03-2012. Repetities voor het toneelstuk Breivik ontmoet Wilders geschreven door schrijver en columnist Theodor Holman. De rol van Wilders wordt vertolkt door Hugo Koolschijn (r), Thijs Römer (l) speelt Breivik. Het stuk zal worden opgevoerd in cultuur- en debatcentrum De Balie in Amsterdam. Foto: Olivier Middendorp

Theaterrecensent

Je zou het niet denken, maar het is een genuanceerd stuk, zeggen acteurs Hugo Koolschijn (65) en Thijs Römer (33). Zij spelen respectievelijk de rol van Geert Wilders en Anders Breivik in het toneelstuk Breivik ontmoet Wilders van Theodor Holman, dat gisteravond in De Balie in première ging.

Rond Holman is commotie ontstaan sinds hij vorige week in een interview op internet zei dat hij zich verwant voelt met Breivik. Maar die uitspraak is uit zijn verband gerukt, zegt Thijs Römer: „Holman zegt dat de angst die Breivik en Wilders delen voor een aanstonds Eurabië, ook aan zijn gedachtegoed raakt. Veel Wilders-stemmers zullen die angst herkennen. Maar hij neemt afstand van de daden van Breivik.” Hugo Koolschijn: „Het stuk gaat over twee mensen die, elk op heel andere wijze, controversieel zijn, daarom krijgt het zoveel aandacht. Dit was ook nog eens een vervelende, provocerende uitspraak van Holman, dat voedt de ophef. Daardoor voel ik nu wel een soort onbehagen, zo van: waar ben ik in terecht gekomen? Op basis van de tekst had ik dat volstrekt niet.”

In Breivik ontmoet Wilders zoekt de Noorse massamoordenaar Anders Breivik, die in geschriften bewondering heeft geuit voor Geert Wilders, de PVV-voorman op in de vipruimte van het vliegveld van Heathrow. Breivik complimenteert en vleit de politicus, en lijkt op zoek te zijn naar een soort openlijk beleden zielsverwantschap. Die krijgt hij niet. Ze discussiëren over hun beider opvattingen, en soms raken die elkaar, maar ze blijven het oneens over de oplossing.

Breivik – hij heeft dan zijn aanslag nog niet gepleegd – geeft aan geweld niet te schuwen: hij is een Ridder, een Soldaat. Wilders blijft een man van woorden; politicus, democraat. Uiteindelijk druipt Breivik gedesillusioneerd af.

Römer vindt het mooi dat Holman het toneel wil gebruiken om zo’n fictieve ontmoeting te ensceneren, die onmogelijk plaats zou kunnen hebben in het echt. „Het ontstijgt het alledaagse, het ontstijgt het niveau van de krant, het nieuws van gister – het is een poëtische situatie. En Holman maakte er een genuanceerde uitwisseling van gedachten van; van meningen, angsten en argumenten. Het is interessant materiaal, en het is goed opgeschreven. De titel is veel schreeuweriger dan het stuk zelf.”

Op basis van het persbericht en de uitspraken van Holman kwamen er twee soorten reacties. De eerste: de Balie is een fascistisch bolwerk, omdat ruimte wordt gegeven aan de ideeën van deze monsters. De tweede, van PVV-sympathisanten: door Wilders direct met Breivik te associëren, demoniseer je hem.

Römer: „Het is allebei niet waar. Het stuk is geen steunbetuiging aan Breivik of Wilders, en evenmin een demonisering van die laatste: Theodor Holman heeft ze met elkaar laten contrasteren, en in die vergelijking komt Wilders er goed af. Hij laat zich niet verleiden door Breivik, blijft eigenlijk heel politiek correct. Ik vind alle commotie op zichzelf prima – het onderwerp roept op tot gesprek, tot debat, en dat is goed. Als iedereen met een mening dan ook maar echt naar het stuk komt kijken.”

Natuurlijk moet Römer als Breivik uitspraken doen waar hij volstrekt niet achter staat, zoals: „Alle moslims zijn fascisten”. Maar dat brengt hem niet in gewetensnood, zegt hij. „Het is een personage dat ik speel. Die jongen denkt echt zo, daar heeft Theodor zich uitgebreid in verdiept. Hij heeft diens manuscript helemaal gelezen en zijn gedachtegoed uitgelegd. Dat ik het daar totaal niet mee eens ben, doet er niet toe. Als je het altijd eens zou moeten zijn met een personage dat je speelt, dan blijven er heel weinig rollen over.”

Maakt het hem uit of Holman het met zo’n uitspraak eens is? „Nee. We hebben gepraat over waarom het personage Breivik bepaalde dingen zegt; waarom Holman dat zo heeft geschreven. Ik heb hem niet naar zijn persoonlijke verhouding tot dat gedachtegoed gevraagd. Wat ik zeker weet, is dat hij Breiviks daden verwerpt.”

Koolschijn: „Als hij daar openlijk begrip voor zou betuigen, dan trek ik me meteen terug uit dit project.” Verder willen de acteurs niet speculeren over Holmans motivatie. Zelf houdt hij zich na de commotie van de afgelopen week stil.

„Maar”, zegt Römer, „het is geen schande dat Holman het over Breivik wil hebben; ik vind het goed dat hij zich in hem heeft verdiept. Want wij willen hem allemaal graag wegzetten als een beest, een gek, iets buiten onszelf. Maar de werkelijkheid is dat hij ook een mens is – een mens die iets weerzinwekkends heeft gedaan. Dat willen wij liever niet zien. Terwijl het juist belangrijk is inzicht in zo iemand te verkrijgen, ook om zo’n daad op een ander moment misschien te kunnen voorkomen.”

Wat Wilders betreft, is dit stuk een onderzoek, zegt Koolschijn. „Holman stelt de vraag of de antimoslimactivist een vriend is van de Vikingterrorist. Die vraag wordt in dit stuk met ‘nee’ beantwoord.”

toneelstuk

Breivik ontmoet Wilders door Theodor Holman

25/3 in de Balie, Amsterdam. Meer informatie via: debalie.nl