Pieter Baantje

Toen ik 25 was maakte ik een rondreis door Marokko, mijn geboorteland. De autoverhuurder gaf me een advies: als je iemand aanrijdt, gewoon doorrijden. Ook als het jouw schuld niet is, zal je door de omstanders als schuldige worden gezien. Immers, als jij daar niet was geweest, was het niet gebeurd.

Eigenlijk wel een heldere redenering. Je doet iets wat fout afloopt, en dus heb je schuld. Intentie speelt geen rol. Ik weet niet of het in de Arabische rechtspraak daadwerkelijk zo geldt, maar het idee staat wel in enorm contrast met het westerse concept van schuld. Hier wordt iemand vooral veroordeeld op de gedachten achter een misdrijf. Is er voorbedachte rade of toerekeningsvatbaarheid?

Voor het bepalen van toerekeningsvatbaarheid worden psychologen en psychiaters geraadpleegd. Heeft iemand wellicht het misdrijf gepleegd als gevolg van een psychiatrische stoornis? Het bekende Pieter Baan-gebeuren. Volgens onderzoeker Corrie van Esch uit Leiden maken ze er een potje van. Ze zien hun cliënten veel te weinig, of spreken ze helemaal niet. Ze lezen de politiedossiers niet, slaan wartaal uit, en trekken tegenstrijdige conclusies.

Het probleem lijkt me fundamenteler dan dat. Wat is een psychiatrische stoornis? Er is de bekende lijst van ziektebeelden, het DSM. Veel van de opstellers van die lijst blijken banden te hebben met de farmaceutische industrie. De cynicus zal zeggen: een psychiatrische stoornis is afwijkend gedrag waar een pil voor is. Iets minder cynisch: afwijkend gedrag dat behandeld kan worden.

En wat is dan afwijkend gedrag? Voor iedereen die hallucineert of wartaal uitslaat, is er wel een DSM-hokje. Het ontgaat me waarom dat niet ook automatisch geldt voor iedereen die een zwaar misdrijf pleegt als moord of verkrachting. Hallucineren of het hebben van wanen wordt in lang niet alle culturen als afwijkend of onwenselijk gezien. Het plegen van moorden altijd wel. Waarom dan nog een legertje ‘gedragsdeskundigen’ optrommelen om vast te stellen dat er afwijkend gedrag is? Vreemde werkverschaffing.

Is er dan geen verschil tussen een moord uit achtervolgingswaan of vanuit een economisch motief? In beide breinen zit een steekje los. Niet iedereen met achtervolgingswaan slacht mensen af, net zomin als iedereen met geldzorgen dat doet. De stoornis of de geldzorgen zijn niet het probleem. Het ‘zieke’ aan ieder moordend brein is dat impulsen worden omgezet in excessief geweld.

Moord is moord. Er is iemand dood, en jij hebt het gedaan. Laten we het niet ingewikkelder maken dan dat. In alle gevallen is correctie noodzakelijk. Eigenlijk vreemd dat juist tegen de gevallen met een bijkomend psychiatrisch probleem dan het meeste geld wordt aangegooid.

Maar goed, ik gun iedereen zijn baantje.