Theodor Holman laat gefrustreerden spreken. Blaffende Breiviks bijten niet

Breivik (midden) onderweg naar rechtbank. Foto Reuters / Thomas Winje Oeijord

Anders Breivik trok zijn visie tot in de uiterste consequentie door. Hij vermoordde de mensen die hij niet mocht. Theodor Holman voelt zich verwant met Breiviks denkbeelden en deed al schrijvende aan zelfonderzoek. Dat heeft maatschappelijk nut en verdient lof.

Wilders ontmoet Breivik, heet het toneelstuk van Parool-columnist Holman dat vanavond in première ging. Toch ligt niet de PVV-leider, maar de islamkritische toneelschrijver nu onder vuur. In een interview aan De Dagelijkse Standaard vertelde Holman over zijn geestelijke ontmoeting met Breivik: “Hier zie je iemand die min of meer denkt zoals ik. Ik voel me verwant met Breivik. En daar schaam ik me ook niet voor. En toch heeft die een totaal andere beslissing genomen.”

Om die laatste zin gaat het natuurlijk, maar niet iedereen nam daar genoegen mee. De linkse site Indymedia organiseerde een protest bij de voorstelling in De Balie. Blogger Peter Breedveld verweet het debatcentrum “extreemrechts, racistisch gedachtegoed” wit te wassen. Sommigen riepen op tot het ontslag van Holman als columnist, anderen vonden het theaterstuk smakeloos.

Naar verluidt wordt de verwantschap tussen ideoloog en terrorist juist vredig uitgewerkt. Wilders en Breivik zouden zich gedurende het spel zelfs van elkaar verwijderen. Een ode aan de democratie. De grens is geweld, dat idee. Maar het zou zonde zijn als de discussie zich daarop concentreert: nogal logisch namelijk, dat de grens bij geweld ligt.

Breivik vond maatschappelijk debat niet democratisch genoeg

Interessanter is de vraag waarom Breivik op 22 juli 2011 negenenzestig sociaal-democratische jongeren het leven ontnam. Als dat in een fictieve dialoog met Wilders boven tafel komt, dan is dat winst. De discussie kan dan gaan over de toegankelijkheid van politiek en maatschappelijk debat: moet dat een ventiel zijn voor maatschappelijk gefrustreerden of is het zaak deze mensen naar de donkere hoekjes van het internet te verdrijven?

Dat laatste overkwam Breivik in het echt. Hij wond zich op over de strenge censuur op krantensites. De journalistiek, volgens hem een kliek van ‘culturele marxisten en multiculturalisten’, zag hij als de vijand. Mensen die een “functionerend democratisch systeem” onmogelijk maken. In zijn manifest citeert hij een afwijzing van Esten O. Sæther, online uitgever van de krant Dagbladet. “Het is geen mensenrecht om gehoord te worden”, zei de verantwoordelijke voor het moderatiebeleid. “Het vereist een bepaald minimum aan sociale intelligentie om te mogen deelnemen aan het publieke debat.”

Het zal je maar gezegd worden. Breivik werd er in ieder geval hoorndol van. Vervolgens citeert Breivik het commentaar van zijn favoriete blogger Fjordman. “Dagbladet begrijpt niet waarom zoveel mensen genoeg hebben van moslims en hun eisen. Eveneens ziet de krant niet in dat ze fout was in het benoemen van de positieve effecten van moslimmigratie. Laat staan dat ze zich geëxcuseerd heeft voor het demoniseren van de rechtse Vooruitgangspartij.”

Verderop in het manifest zegt Breivik dat hij “moe” is van ideologische censuur. Het is volgens hem onmogelijk om een “eerlijke evaluatie” van het multiculturalisme te maken, zonder het gebruik van “beledigende woorden”. Breivik gelooft er niet in dat de gevestigde media ooit zullen veranderen. Hij stelt daarom de oprichting van een conservatieve krant voor en motiveert dat als volgt: “Wij, de culturele conservatieven, hebben een oceaan van bloggers en schrijvers. Maar we slagen er niet in de censuur, die gehandhaafd wordt door onze vijand, te doorbreken en de massa te bereiken.”

Het publieke debat was in Breiviks ogen alleen voorbehouden aan de gematigden. Anders dan zijn handelen afgelopen zomer doet vermoeden, verwierp hij dus in zijn denken niet de democratie an sich. Je zou zelfs kunnen concluderen dat hij het systeem niet democratisch genoeg vond. Alsof hem de deur geweigerd werd van een club waar hij graag naar binnen wilde. Zulks roept vragen op over de inrichting en toegankelijkheid van ons bestel. Misschien was Breivik niet tot zijn terreurdaden overgegaan als hij Wilders daadwerkelijk had ontmoet. De PVV-leider toont namelijk aan dat er in ons democratisch bestel wél plaats is voor radicale afwijzingen van de multiculturele samenleving en islam.

Ventiel voor terroristen-in-de-dop maakt samenleving aanslagbestendiger

Theodor Holman staat overigens niet alleen in zijn ‘verwantschap’ met Breivik. De conservatieve publicist Bart Jan Spruyt kwam er in Nederland als eerste voor uit. “Breivik is de duivelse karikatuur van een goede en juiste visie”, schreef de voormalig medestander van PVV-leider Geert Wilders in Binnenlands Bestuur twee dagen na het bloedbad.

Spruyt hield Wilders overigens “indirect” aansprakelijk voor de “kortsluiting” in het hoofd van Breivik. In een interview aan de NOS trok hij een verband tussen Wilders’ retoriek en de radicalisering van Breivik. De PVV-leider zou volgens hem een sfeer creëren waarin het ‘islamitische probleem’ buiten de politiek geplaatst wordt en de enige oplossing ‘verwijdering’ is, terwijl dat juridisch niet kan.

“Ken je vijand”, schreef de Chinese generaal Sun Tzu rond 500 voor Christus in het standaardwerk De kunst van het oorlogvoeren. Als Holmans toneelstuk daar een bijdrage aan levert, kunnen we de samenleving misschien aanslagbestendiger maken. Anders gezegd: als de Breiviks van deze wereld hun gevoelens durven en mogen delen, zijn ze wellicht minder geneigd tot terreur.

Volg @stevendejong op Twitter

Eerder in de serie:
De wereld staat in brand. Houd moed, ga blussen
In 2011 schrikten eenzame wolven het westen op. Een terugblik
Komt Wilders ooit nog van Breivik af?
‘Breivik is de duivelse karikatuur van een juiste visie’
Op internet wemelt het van de ‘Breiviks’. Profeet Wilders moet geweldsretoriek uitleggen
Als Breivik nihilist was, zou zijn aanslag minder impact hebben
Wie de islam verantwoordelijk houdt voor terrorisme, ziet Breivik voortaan in de spiegel
‘Breivik was fan van mij, maar als schrijver ben ik niet verantwoordelijk’
Internet na Anders Breivik. Wie zijn mening uit, moet privacy opgeven
Breivik voelde zich gecensureerd. Zijn media verantwoordelijk voor zijn radicalisering?
Islamkritische bloggers, die Breivik citeerde, reageren op verdachtmakingen
Het AIVD-dilemma. Hoe dieper de infiltratie, hoe vuiler de handen
Wie diagnosticeren we nu eigenlijk: Breivik of de samenleving?
Wees niet bang. De samenleving is veiliger dan ooit
Als de verbeelding faalt en burgers niet opletten heeft terrorisme vrij spel
Kunnen zelfontbranders als Tristan nog iemand in vertrouwen nemen?
Medisch beroepsgeheim had gebroken kunnen worden als Tristan daad had aangekondigd
Het intellect ligt aan de basis van het grofste geweld
Jawel, ook in u schuilt een terrorist
Het Kill Team is angstaanjagend normaal
Onderzoek: complotdenker zou het liefst zelf samenzweren
Gevangenissen zijn de nieuwe psychiatrische ziekenhuizen