Ontevreden militairen grijpen de macht in democratisch Mali

Een groep militairen vindt dat de regering hun niet genoeg wapens geeft om de opstand van de Toeareg te bestrijden. De staatsgreep komt drie weken voordat er verkiezingen zouden zijn.

In de aanloop naar presidentsverkiezingen in Mali, die gepland stonden voor eind april, heeft een groep militairen vannacht een staatsgreep gepleegd. De machtsovername werd aangekondigd op staatstelevisie door een luitenant die verklaarde dat het Malinese leger ontevreden was over de zittende president Amadou Toumani Touré.

De verklaring op televisie maakte een einde aan de onzekerheid onder de bevolking, die gistermiddag nog dacht dat het alleen om een muiterij ging. De militairen hebben zowel het gebouw van de staatsomroep als het presidentiële paleis in de hoofdstad Bamako bezet. Het is vooralsnog niet duidelijk waar president Touré zich bevindt. Hij zou volgende maand gewoon aftreden.

De staatsgreep is een direct gevolg van de crisis die in januari begon met een opstand van de Toearegbeweging MNLA, de Nationale Beweging voor de Bevrijding van Azawad. De Toeareg, van oorsprong een nomadenvolk dat zich beweegt in de woestijn tussen Niger, Mali, Algerije en Libië, eisen een onafhankelijke staat in het noordoosten van Mali.

Na aanvallen op militaire kazernes nam de groep ruim een week geleden het stadje Tessalit in. Dat kon gebeuren na een beleg van een aantal weken, waarin het Malinese leger niet in staat bleek de eigen militairen in Tessalit versterking te sturen. Volgens de Verenigde Naties beschikken de Toeareg over aanzienlijk zwaardere wapens dan het Malinese leger. De chaos in Libië had de uittocht van tienduizenden Toeareg uit Libië tot gevolg. Zij namen machinegeweren, luchtafweergeschut en explosieven mee uit Libische munitiedepots. En daar was het Malinese leger niet tegen opgewassen.

De onrust begon gisterochtend tijdens een bezoek van minister van Defensie Sadio Gassama aan een militaire basis in de hoofdstad. Tijdens een toespraak ging de minister niet in op de onvrede onder de militairen over de aanpak van de opstand.

Veel militairen zijn boos omdat de regering niet genoeg wapens en versterkingen heeft gestuurd om de opstand neer te slaan. Tijdens de toespraak van de minister begonnen militairen in de lucht te schieten. En toen hij wegreed, bekogelden ze zijn auto met stenen. Daarop werden de veiligheidsmaatregelen rond het presidentieel paleis versterkt. Maar tegen de middag hadden militairen het gebouw van de staatstelevisie omsingeld en waren militairen in de garnizoenstad Gao aan het muiten.

Ook de Malinese bevolking maakte zich de afgelopen weken geregeld kwaad over het vermeende gebrek aan daadkracht van president Touré. Al in januari protesteerden familieleden van militairen in de hoofdstad Bamako. Zij wilden Touré tot een offensief dwingen. Ze liepen over de snelweg in de richting van het presidentiële paleis en staken onderweg autobanden in brand.

In het zuiden is sluipenderwijs een anti-Toeareg stemming ontstaan. De zwarte bevolking van Mali heeft niets op met de rebellenbeweging van de ‘blanken’, zoals ze de Toeareg met hun vaak lichte huidskleur noemen. Tijdens de protesten in januari werden winkel van Toeareg aangevallen. Veel Toeareg die in het zuiden wonen, zijn uit angst voor wraakacties de grens met buurlanden overgetrokken.

Het VN-bureau voor humanitaire hulp OCHA zei vorige week dat naar schatting 200.000 Malinezen op de vlucht zijn geslagen. Zelden was de woede in Mali zo groot als nu, zegt een analist die anoniem wil blijven. „De bevolking in het zuiden heeft het idee dat de regering in het verleden teveel concessies aan de Toeareg heeft gedaan.”

Volgens een andere analist, die evenmin met zijn naam in de krant wil, is het moeilijk vast te stellen hoeveel aanhang de MNLA heeft. De MNLA is niet de eerste Toeareg-beweging – in de jaren zeventig en tachtig probeerden Toearegrebellen al meer zeggenschap af te dwingen. Meestal kwam het dan tot onderhandelingen, waarna de regering beloofde meer in het droge en verarmde noorden te investeren.

De jongere generatie Toeareg lijkt volgens waarnemers echter radicaler dan haar voorgangers. „Er zijn velen die geen belang hebben bij de eisen van de MNLA, zoals Toeareg die deel uitmaken van de regering en van internationale organisaties,” zegt de analist. „Niettemin lijken de ideeën van de MNLA zeer breed te leven.”

Opvallend is de manier waarop de Toearegrebellen communiceren. Ze hebben een eigen website, sturen verklaringen uit via e-mail en zetten af en toe filmpjes op Youtube. Dit wijst erop dat ze hoogopgeleid zijn en weten hoe ze politiek moeten onderhandelen.

De regering heeft geen duidelijke strategie. Het regionale West-Afrikaanse overlegorgaan Ecowas organiseerde vorige week nog een bijeenkomst over de onveiligheid in Mali. De organisatie zei bereid te zijn Mali met „alle mogelijke middelen” te steunen, maar kon verder ook geen kant en klare oplossing bedenken.

De MNLA is niet de enige groep die Mali onveilig maakt. Ook Al-Qaeda-in-de-Islamitische-Maghreb (AQIM) is er actief. Deze organisatie heeft de toeristenindustrie een zware klap toegebracht met het kidnappen van buitenlanders. Vorig jaar ontvoerden zij nog een Nederlander uit de stad Timboektoe.

Onder AQIM zouden zich ook Toeareg bevinden. Volgens waarnemers is een aantal Toeareg overgelopen naar een nieuwe beweging, Ansar ud-Din, opgericht door een ex-rebellenleider die het ideaal van een eigen Toearegstaat verenigt met streng islamitische opvattingen.