Sterk zonder excuses te maken

Met haar nieuwe film W.E. herinnert Madonna ons eraan dat ze haar eigen gang gaat, zonder zich te verontschuldigen – en dat is goed voor de vrouwelijke ziel.

Madonna terug als zangeres bij de Amerikaanse Superbowl vorige maand. Foto Reuters

Als je waar venijn wilt zien stromen in enorme hoeveelheden, wees dan Madonna, en heb het lef een film te maken.

Het is leerzaam om te zien hoe Madonna’s recente geromantiseerde biografische film over Wallis Simpson, W.E., door de filmkritiek ontvangen is. Het is een mislukte, maar visueel betoverende film, die in beeld brengt hoe twee vrouwen – Wallis Simpson en een moderne, mishandelde Amerikaanse modelvrouw uit de Upper East Side van New York, Wally – zich ontwikkelen, en van slachtofferschap tot persoonlijke autonomie en zelfrealisatie komen.

Ja, de film is niet perfect – er zitten historische onjuistheden in, bijvoorbeeld – maar die staan niet in verhouding tot de regelrechte misdaad die Madonna heeft gepleegd, althans die indruk zou je krijgen als je een net geland buitenaards wezen was en de kritieken las. De recensent in Entertainment Weekly schreef: „De film is krankzinnig, een rammelend ijdel project van de regisseur en co-auteur [beiden: Madonna, red.]”

Anderen waren nog wreder op het persoonlijke vlak. Veel van de recensenten bespraken eerder Madonna zelf – vol afkeer – dan de film; ze weigerden in te gaan op de merites van de film.

Omdat ik de kans heb gehad haar te interviewen, kan ik begrijpen waarom je zo makkelijk terugvalt in de positie van ‘Madonna haten’. Om 10 uur ’s ochtends op de dag van het interview had mijn dochter al voorgesteld dat ik iets meer trendys zou aantrekken dan die ‘saaie broek’; mijn partner opperde, toen ik inmiddels een jurk aan had, dat filmmensen meestal vrijetijdskleding aan hebben; en mijn moeder, die zich sinds ik 14 was niet meer met mijn uiterlijk bemoeid had, belde me om me eraan te herinneren dat ik ook het haar achter op mijn hoofd moest borstelen.

Voordat ik nog maar het huis uit was, zag ik er al hopeloos ‘uncool’ uit.

Aangezien Madonna altijd neergezet wordt als ‘cooler dan gij’, zijn we allemaal geneigd om wat leedvermaak te voelen als er iets misgaat in haar fantastische leven. Maar ik merkte toen ik haar ontmoette dat ik respect voor haar had – en ik respecteer haar film.

Is Madonna een erg van zichzelf overtuigd megalomaan iemand, die het succes een beetje naar het hoofd gestegen is? Misschien; maar dat zijn tientallen even briljante mannelijke kunstenaars ook, wier filmpogingen, imperfect maar toch de moeite waard, met ontzag bekeken worden (zie de ontvangst van de plechtige en soms saaie film van Tom Ford, A Single Man). Je kunt de klok erop gelijk zetten: zodra Madonna uit haar rol van mooi-meisje-in-de-popmuziek stapt, beginnen de media hun haat over haar uit te storten. Dat is zo’n hardnekkig verschijnsel dat het op zichzelf een nadere beschouwing verdient.

Waarom kan de pers zich niet inhouden om Madonna te haten op zulke momenten?

Omdat ze gestraft moet worden, om dezelfde reden dat elke vrouw die buiten de perken treedt, gestraft moet worden. Madonna wekt de woede van de mainstream-commentatoren als ze haar grenzen verlegt, omdat ze dan handelt zoals serieuze mannelijke kunstenaars handelen. (En op een regisseursstoel gaan zitten, die troon van fallische zelfverzekerdheid, is helemaal een provocatie). Ze wil zichzelf verder ontwikkelen, en dat wordt haar niet in dank afgenomen. Het wordt niet getolereerd, omdat Madonna niet de dingen doet die getalenteerde vrouwen meestal doen om daarvoor ‘toestemming’ te krijgen, of om ‘aardig gevonden te worden’.

Dat is om gek van te worden. Ze doet wat iedere serieuze mannelijke kunstenaar doet. Namelijk: zich niet verontschuldigen voor haar talent en voor haar invloed. Wat erg oprecht overkomt als je haar interviewt, is dat ze met haar talenten en werk bezig is – net als mannelijke kunstenaars, die ook vaak van zichzelf vervuld lijken. Ze heeft de egoloze oprechtheid van een serieuze kunstenaar, dat je snel opvat als ego, vooral bij vrouwen. Madonna is dat verboden wezen, de nietzscheaanse creatieve vrouw. Haar preoccupatie met haar werk op hoog niveau zorgt ervoor dat ze niet voldoet aan de normale regels die gelden voor een machtige vrouw, die geacht wordt steeds te zeggen: „Haat me niet om mijn succes, haat me niet om mijn macht.” Ze doet tegen de pers niet alsof ze niet getalenteerd is, of dat ze al tientallen jaren per ongeluk, onbewust goede kunst maakt.

Ze speelt niet het slachtoffer, ze paradeert niet met haar kwetsbare kanten. Ze houdt ons niet steeds op de hoogte van een strijd tegen boulimie, gewichts- of gezondheidsproblemen, of drugsmisbruik, of hoe haar hart steeds gebroken is. Ze klaagt ook niet hoe moeilijk het is werk en gezin te combineren, zodat we gerustgesteld kunnen vaststellen dat ze net als ons is. Als ze die rituele vormen van zelfverloochening zou vertonen, die invloedrijke vrouwen in de media worden geacht te uiten, dan zouden we ‘meer van haar houden’.

Maar dan zou ze minder belangrijk zijn, als kunstenaar en voor de collectieve vrouwelijke psyche. Velen van ons houden van het feit dat Madonna zich nu juist niet verontschuldigt voor haar nietzscheaans wilskrachtige zelf en haar voorkeuren, dat ze zich hult in glamour.

Zelfs haar film W.E. verontschuldigt zich niet voor het feit dat een vrouw centraal staat, zoals de meeste kunstwerken van vrouwen vaak wel doen. Zij plaatst Wallis’ en Wally’s ontwikkelingsgang in het hart van de vertelling. De mannen zijn randfiguren, soms clichés (De Bruut, De Minnaar) maar dit werkt precies zoals vrouwen als Muze figureren, of als Hoer Met Een Gouden Hart, in films over mannelijke zelfverwerkelijking.

Zelfs de werkelijk erotische liefdesscènes zijn vanuit een vrouwelijk heteroseksueel perspectief gefilmd. De minnaar wordt belicht en door de camera gevolgd op eenzelfde smaakvol esthetische manier zoals mannelijke heteroseksuele regisseurs het vrouwelijk lichaam altijd volgen. Ik bedoel: hoe durft ze?

Madonna’s weigering om minder machtig over te komen, om minder veeleisend te zijn, om meer gewoontjes te zijn, zal altijd haat oproepen. Of ze nu met heilige iconen speelt, of gewoon mensen wil pesten. Maar ik zou zeggen dat die voortdurende haat tegen haar juist het bewijs is dat ze haar werk goed doet voor de gemeenschappelijke vrouwelijke psyche.

© Guardian News & Media Ltd 2012