Plakbandcoalitie wankelt meer dan ooit

Hero Brinkman beloofde bij zijn vertrek het kabinet te blijven steunen. Maar houdt dit kabinet nog stand?

Politiek redacteuren

Den Haag. Niets aan de hand, suste premier Mark Rutte gisteren. Het plotselinge vertrek van Hero Brinkman uit de PVV-fractie had geen enkel gevolg voor de stabiliteit van zijn minderheidskabinet. De uitleg van Rutte: Brinkman had al beloofd dat hij zich zou houden aan het gedoogakkoord en ook nieuwe bezuinigingen zou blijven steunen waarover nu in het Catshuis wordt onderhandeld.

Maar wie eerder die dag door de gangen van de PVV-fractie liep, wist wel beter. Achter de gesloten deuren van hun werkkamers keken de Kamerleden van de partij van Geert Wilders aan het begin van de middag naar het live afscheid van hun voormalige fractiegenoot. Ook bij alle andere fracties in het parlement galmde de stem van Hero Brinkman uit de tv-toestellen. Iedereen op het Binnenhof voelde het. Vanaf vandaag is voor het minderheidskabinet alles anders.

De VVD deed alsof de coalitie normaal door kan, maar coalitiepartner CDA bleek toch iets minder optimistisch. Volgens Sybrand van Haersma Buma, fractievoorzitter van het CDA, was er een goed gesprek nodig met VVD en PVV over de „nieuwe situatie”. Want voor de enorme bezuinigingen die de coalitie moet bedenken, „moeten we een meerderheid hebben in het parlement”. En die is er nu niet, concludeerde Van Haersma Buma. „Dat moeten wij ook in het Catshuis onder ogen zien.” Ook Geert Wilders deelde het laconieke oordeel van de VVD niet: „Het wordt allemaal niet makkelijker na vandaag.”

Oppositiepartijen eisten al verkiezingen. In het debat gisteren leefden zij zich uit in kleurrijke metaforen. Diederik Samsom, net PvdA-leider: „De chaos binnen deze houtje- touwtjegedoogconstructie is compleet. Met joviale lach weggewuifd door Rutte.” D66-leider Alexander Pechtold: „De plakbandcoalitie hangt aan een zijden draadje. De gebruikelijke niets-aan-de-handglimlach van de premier is ongepast.”

Na de retoriek van gisteren blijft de vraag: hoe lang leeft dit kabinet nog? De krachten die het bij elkaar hielden, bestaan nog steeds. Ten eerste is daar de crisis, en de verantwoordelijkheid die VVD en CDA voelen om die te bestrijden. Daarnaast heeft elke partij een groot belang bij het voortbestaan van de coalitie: Rutte wil niet zijn eerste premierschap, en het eerste VVD-kabinet, zien mislukken. Het CDA staat laag in de peilingen en heeft geen leider om de verkiezingen mee in te gaan. Voor de PVV is dit de beste kans om de komende jaren invloed op het landbestuur uit te oefenen – en de broze interne eenheid te bewaren.

Brinkman lijkt voorlopig geen problemen te willen maken – hoewel hij zijn belofte het kabinet te blijven steunen met zoveel mitsen en maren omkleedde dat hij later nog alle kanten op kan. Gelukkig voor de coalitie blijkt de SGP tot nu toe ook een betrouwbare, zij het ‘stille’, gedoger. De twee mannen in de Tweede Kamer stemmen bijna altijd mee met de bezuinigingen. Zo gezien kan de premier nog op 77 zetels rekenen.

En zelfs als dat niet zo was, dan veranderde dat niets aan de situatie, zo probeerde VVD-fractievoorzitter Stef Blok gisteren de gemoederen te sussen. Hij maakte er een punt van dat alle partijen mochten meepraten over de uitkomsten van de Catshuis-bezuinigingen: „Dat is de essentie van democratie.” Maar dat is vooral de theorie van de democratie, en in de praktijk van dit kabinet een fictie. VVD, CDA en PVV geven elkaar nauwelijks ruimte om met oppositiepartijen samen te werken. En als het om bezuinigen gaat, is die ruimte er helemaal niet.

Ook nu is het ondenkbaar dat de coalitie met miljarden aan bezuinigingen komt en dan maar hoopt dat ze genoeg Kamerleden overtuigt voor een meerderheid. De kans op mislukken en de bijbehorende imagoschade is veel te groot. Dus zullen Rutte, Verhagen en Wilders met iemand van te voren afspraken maken.

Voor de hand liggen de SGP en natuurlijk Brinkman zelf. De SGP’ers zouden slechte politici zijn als ze deze toestand niet verzilveren. En dat zijn ze niet – en ze zijn verstandig genoeg om niet te overvragen.

Het grote probleem met Brinkman is dat hij emotioneel en onberekenbaar is. Dat liet hij gisteren weer zien. Brinkman putte zich gisteren uit in loyaliteitsverklaringen aan „het team van Rutte”, maar oppositiepartijen zullen dagelijks proberen de ex-PVV’er te dwingen afstand te nemen van de coalitie. Pechtold diende gisteren al moties in om Brinkman en de coalitie uit elkaar te spelen.

Belangrijker misschien voor de stabiliteit van de coalitie is dat Wilders zijn belangrijkste troef is kwijtgeraakt: zijn politieke betrouwbaarheid. VVD en CDA zeiden altijd, tegen ieder die het maar wilde horen: met Wilders kun je tenminste zaken doen. Maar de 24 zetels die hem zo waardevol maakten voor VVD en CDA heeft hij niet meer. Het is niet ondenkbaar dat Wilders hiervoor in het Catshuis een hoge prijs moet betalen. Een prijs die anderen in zijn fractie misschien te hoog vinden.

In het Catshuis zal Brinkman niet aanschuiven. Dat hoeft ook niet. De onderhandelaars zullen zich bij elke maatregel toch wel afvragen of de ex-PVV’er ermee kan leven.

Die vraag zal ook na de onderhandelingen bij de coalitie blijven hangen. Want Brinkmans positie is niet eenvoudig. Nu hij geen toekomst meer bij de PVV heeft, moet hij zijn politieke carrière op andere wijze veilig stellen. Hoe moeilijk dat als eenmansfractie is, kan hij aan Rita Verdonk vragen: ooit populairder dan Rutte, maar toen ze uit de VVD werd gegooid, bleef daar niets van over. Voor Brinkman is er één gegarandeerde manier om aandacht te trekken: niet meestemmen met de coalitie. De verleiding zal groot worden.

Het zijn allemaal krachten die de toekomst van de coalitie onzekerder maken. Hier en daar werd al gesuggereerd dat VVD en CDA zich dat ook bewust zijn, en daarom stiekem op weg zijn naar de uitgang. Het recept dat daarbij het beste zou werken: Wilders een tijdje laten sudderen in zijn eigen ongemak. Hem bij de onderhandelingen overvragen, omdat hij zijn woord heeft gebroken. Als Wilders dan breekt, krijgt hij de schuld, met bijbehorende electorale schade. Dat is althans de theorie. Maar VVD en CDA zijn gewaarschuwd: Wilders heeft vaker aangetoond dat politieke regels niet voor hem gelden.