Niet gewoon doorgaan tijdens tussenformatie

Het uittreden van Hero Brinkman uit de PVV-fractie doet er niets aan af dat het Catshuisberaad in feite een formatie is. Het zou daarom beter zijn als ministers hun ontslag zouden aanbieden, stelt Jit Peters.

Nu Hero Brinkman de fractie van de PVV in de Tweede Kamer heeft verlaten, beschikt de coalitie plus gedoogpartij niet meer over een vaste meerderheid in het parlement. Formeel staatsrechtelijk kan het kabinet blijven zitten totdat het wordt getroffen door een motie van wantrouwen. Dit zal wel niet snel gebeuren. Brinkman zal geen steun geven aan zo’n motie. De SGP zal dit zeker ook niet doen.

Moeten ze dan maar gewoon doorgaan met de in gang gezette besprekingen in het Catshuis? Premier Rutte wil dit en de drie onderhandelende fractievoorzitters steunen hem hierin. Het bestaande regeerakkoord voldoet niet meer. Een tussenformatie is ingelast, om tot een nieuw regeerakkoord te komen. Rutte onderhandelt gedurende drie weken met de politieke leiders van het CDA en de PVV en hun secondanten. Er moeten immers miljarden euro’s worden bezuinigd. Een aanpassing van het regeerakkoord en het gedoogakkoord is nodig.

Blijkbaar is dit een te grote opgave voor normaal kabinetsberaad. Hier geldt niet de slogan dat de regering regeert en het parlement controleert. Het onderscheid tussen het parlement en de regering valt even weg. De besprekingen zijn vergelijkbaar met formatiebesprekingen na verkiezingen of na een kabinetscrisis.

Deze procedure is al eens eerder gekozen, tijdens het kabinet-Balkenende IV. Toen zaten de kopstukken van CDA, PvdA en ChristenUnie bij elkaar om te komen tot een pakket met crisismaatregelen. Een groot verschil met de situatie van nu is dat er toen geen gedoogpartij aanzat bij het overleg. Het akkoord dat toen werd gesloten, was een geheel afgetimmerd akkoord waaraan niemand, laat staan de niet-coalitiepartijen, meer iets kon veranderen. Dit was destijds reden voor Geert Wilders om bij het schijndebat over dat akkoord met zijn fractie demonstratief de Tweede Kamerzaal te verlaten.

Dit zal Wilders nu waarschijnlijk niet doen. Zijn positie is vorstelijk. Hij heeft macht en hoeft geen verantwoordelijkheid te dragen. Wel heeft hij aangekondigd dat het wat hem betreft niet alleen kan gaan om cijfers, maar ook om bijvoorbeeld een aanscherping van het asiel- en immigratiebeleid. Om de sfeer niet te bederven, nam Rutte snel afstand van een boek van zijn partijgenoot en Eerste Kamerlid Sybe Schaap, dat kritisch was ten aanzien van Wilders, maar durfde hij geen afstand te nemen van het meldpunt van Wilders.

Net als bij een gewone formatie draait het Catshuisberaad om geheime onderhandelingen tussen de kopstukken van coalitiepartijen met een gedoogpartij. Voor de fracties van de coalitie wordt het waarschijnlijk weer slikken of stikken. Verschillen zijn er ook. Er is geen formateur of informateur bij betrokken. De premier leidt de onderhandelingen, zonder koninklijke bemoeienis.

Het belangrijkste verschil is dat het kabinet niet demissionair is, maar doorregeert. Aan de vooravond van verkiezingen bieden de ministers hun ontslag aan. Dit gebeurt ook bij een kabinetscrisis. Dat betekent dat beide Kamers alleen lopende zaken afhandelen en het demissionaire kabinet pas op de plaats maakt. De reden is dat de ministeriële verantwoordelijkheid in die periode niet ten volle werkt. De Kamers weten niet welk nieuw beleid op hen afkomt en welke nieuwe wetten er moeten komen. Dan heeft het weinig zin om gewoon door te gaan met het uitvoeren van het bestaande beleid. De Kamers en het kabinet zouden bezig zijn met een schijnvertoning.

Dit is precies wat nu wel gebeurt. De Kamers en het kabinet gaan gewoon verder met hun werk, alsof er niets aan de hand is. Het meest bizarre is dat de ministers niet eens weten wat er gebeurt met hun eigen beleid.

Wat gebeurt er met de financiering van de zorg, met de arbeidsmarkt en met de woningmarkt? De ministers verkeren in een dwangpositie. Nadat het akkoord is gesloten, kunnen ze slechts aftreden als ze grote bezwaren hebben tegen bezuinigingen op hun beleidsterrein. Of wat te denken over aanscherping van het asielbeleid? Heeft minister Leers (Asiel, CDA) daar niets meer over te vertellen? Wordt van hem een nog grotere politieke lenigheid verwacht? Voor bijna alle ministers zal gelden dat de eer van het vak en hun eigen ambitie groter zijn dan bezwaren tegen het nieuwe akkoord. Zonder enige inspraak zijn zij wel verantwoording schuldig voor het nieuwe beleid.

Normaliter worden ministers en staatssecretarissen aangezocht na het bereiken van een regeerakkoord. Ze weten waar ze ja tegen zeggen. Als Kamerfracties en ministers buiten de onderhandelingen worden gehouden, verdient het aanbeveling dat de Kamers alleen lopende zaken afhandelen en dat de ministers hun ontslag aanbieden en demissionair worden. Als ze met het nieuwe regeerakkoord instemmen, hoeft hun ontslag niet te worden verleend. De Kamers houden zich niet bezig met een schijnvertoning.

Zo’n procedure is staatkundig zuiverder en maakt de ministeriële verantwoordelijkheid reëler. Is het erg dat er even geen nieuw beleid afkomt op de burgers? België leert ons dat de economische groei niet hoeft te stagneren.

Jit Peters is emeritus hoogleraar staatsrecht aan de Universiteit van Amsterdam.