...maar blijft wel deel uitmaken van de regering

Een meerderheid van de Tweede Kamer steunt het voorstel van D66 om bij een kabinetsformatie het initiatief aan de Kamer te geven. De Kamer kiest dan een (in)formateur, die taak is niet langer voor het staatshoofd. Alleen de VVD en de christelijke partijen zijn tegen.

De Grondwet is er niet voor aangepast, maar het staatshoofd is wél zijn rol kwijt als procesbegeleider van de kabinetsformatie.

Een meerderheid van de Tweede Kamer is er voor om na verkiezingen de nieuw gekozen Kamerleden zelf het initiatief te geven om een informateur aan te wijzen. Met een vrij simpele aanpassing van het Reglement van Orde komt het staatshoofd er straks als onafhankelijk procesbegeleider niet meer aan te pas.

Is dit het begin van een verdere inperking van de rol van het staatshoofd? Welke rechten en taken blijven er over voor Beatrix (koningin sinds 1980) en straks dus voor koning Willem IV? Duidelijk is dat deze aanpassing van de gang van zaken rond de kabinetsformatie goed past in het rijtje voorstellen over een kleinere rol van het staatshoofd, van allerlei partijen, van links tot rechts.

De PVV presenteerde vorig jaar een omvangrijk initiatiefvoorstel, waarin staat dat de Koning uit de regering moet en een strikt ceremoniële rol moet hebben. Ook D66, GroenLinks en de SP zijn daar voor. Ze vinden dat alle schijn van politieke inmenging van het staatshoofd vermeden moet worden. Daar komt nog het idee bij om het staatshoofd weg te halen uit de Raad van State, het belangrijkste adviesorgaan van de regering. Hier is ook de PvdA voor te vinden, omdat het onwenselijk zou zijn dat de koningin, als onderdeel van de regering, zichzelf adviseert. Ook al is haar rol in de Raad van State vooral ceremonieel en is de vicepresident feitelijk voorzitter.

Voor deze twee plannen, dus om de koningin uit de regering of uit de Raad van State te halen, is wél een grondwetswijziging nodig. En die lijkt niet haalbaar. Om de Grondwet te wijzigen, is een meerderheid in Eerste en Tweede Kamer nodig, en na volgende verkiezingen nog eens een tweederde meerderheid. Met de huidige verhoudingen in de Tweede Kamer is zo’n tweederde meerderheid niet haalbaar: VVD en CDA zijn tegen de inperking van de rol van de Koning en zij hebben samen 52 zetels.

Ook koning Willem IV zal dus zijn handtekeningen onder wetten blijven zetten, en het kabinet beëdigen. En hij zal de premier op het paleis ontvangen, als die zijn ontslag zou moeten aanbieden.

Zelfs van deze aanpassing rond het formatieproces moet nog maar blijken of de koningin inderdaad buitenspel blijft, zegt hoogleraar staatsrecht Paul Bovend’Eert. VVD en CDA willen dat de koningin het proces na de verkiezingen blijft begeleiden. Als die partijen in verkiezingen winst boeken, en de kont tegen de krib gooien? Het zou in theorie kunnen dat een meerderheid in een nieuw gekozen Tweede Kamer besluit om alsnog de koningin te vragen het proces te begeleiden. „Dat is gelijk het failliet van het experiment.”