De koningin verliest haar rol bij de formatie...

Na de volgende Tweede Kamerverkiezingen hoeven de fractievoorzitters van alle partijen niet meer bij de koningin langs. Een ruime meerderheid in de Tweede Kamer vindt dat na verkiezingen het initiatief voor een nieuw kabinet bij de nieuw gekozen Kamerleden moet liggen.

Vanmiddag bespreekt de Kamer opnieuw een initiatiefvoorstel van D66 dat erop neerkomt dat de Tweede Kamer in beginsel binnen een week nadat de leden zijn geïnstalleerd een debat voert over de kabinetsformatie. In dat debat kan de Kamer dan ook zelf de (in)formateur kiezen, die taak is niet langer voor het staatshoofd.

Al tientallen jaren is de rol van het staatshoofd bij de formatie onderwerp van discussie, „maar nu is de politieke wil er kennelijk eindelijk om het aan te passen”, zegt één van de initiatiefnemers, D66’er Gerard Schouw. Voor die meerderheid is de totstandkoming van het kabinet-Rutte, in september 2010, mede aanleiding. De rol van koningin Beatrix stond toen ter discussie, omdat zij tegen de zin van de drie partijen die nu het kabinet vormen, toch nog een ‘tussenronde’ door een informateur liet organiseren. Schouw: „Het parlement heeft geen koninklijke scheidsrechter nodig.”

Door de nieuwe gang van zaken wordt het formatieproces opener, denken de voorstanders. De koningin kan immers niet ter verantwoording worden geroepen, terwijl het debat in de Kamer openbaar is. „Wat tot nu toe achter de gesloten deuren van het paleis gebeurde, zal voortaan in de publieke arena plaatsvinden”, aldus D66.

Tegenstanders zeggen dat onderhandelingen na verkiezingen niet opener verlopen door deze aanpassing: „Er zullen nieuwe achterkamers in het Binnenhof ontstaan”, voorspelt SGP’er Kees van der Staaij. Een ander argument dat tegenstanders noemen, is dat de Kamer nu al zelf het initiatief kan nemen om een informateur aan te wijzen. Dat kan al sinds 1971, toen daartoe de motie-Kolfschoten werd aangenomen. Alleen maakte het parlement daar nooit gebruik van.

Tijdens de eerste behandeling van het D66-voorstel, twee weken geleden, bleek dat de SP het te strikt vond. Na onderling overleg hebben de partijen enkele wijzigingen aangebracht, zodat nu ook de SP kan instemmen. GroenLinks dient vanmiddag een amendement in, waarin onder andere staat dat de Kamer niet in één vergadering tot een benoeming van een informateur hoeft te komen. Dat kan ook „in een volgende vergadering, zo spoedig als mogelijk is”. Nu is er een meerderheid van 91 zetels vóór de wijziging van het Reglement van Orde. Alleen de VVD en de christelijke partijen (CDA, ChristenUnie en SGP) willen in de formatie nog de rol voor het staatshoofd behouden.