Kampbeul Demjanjuk zweeg, maar zijn slachtoffers niet

File photo of accused Nazi death camp guard John Demjanjuk arriving in a courtroom during his trial in Munich March 17, 2011. Demjanjuk, convicted last year for his role in killing 28,000 Jews at a Nazi death camp during World War Two, died on March 17, 2012, aged 91 in a care home in southern Germany, a police spokesman said. A Munich court convicted Ukrainian-born Demjanjuk in May 2011 of helping to kill the Jews at the Sobibor death camp in Nazi-occupied Poland. He was sentenced to five years in prison but freed because of his age. Demjanjuk had been extradited from the United States. REUTERS/Sebastian Widmann/Pool/Files (GERMANY - Tags: POLITICS CRIME LAW HEADSHOT OBITUARY) REUTERS

John Demjanjuk, tot vijf jaar cel veroordeeld wegens medeplichtigheid aan de moord op 28.060 Joden in de Tweede Wereldoorlog, heeft steeds gezwegen tijdens het proces dat in Duitsland tegen hem is gevoerd. Geen bekentenis, geen uiting van spijt, geen teken van emotie. Hij lag op z’n brancard, zonnebril en honkbalpet op, en staarde naar het plafond van de rechtbank in München. Zaterdag overleed Demjanjuk op 91-jarige leeftijd in een verzorgingshuis in Beieren.

Demjanjuk stond in de jaren 80 in Israël terecht op verdenking van het feit dat hij ‘Ivan de Verschrikkelijke’ was, de beul van het vernietigingskamp Treblinka. Zijn doodvonnis werd op het laatste moment opgeheven. Maar in Duitsland, waar van november 2009 tot mei 2011 een proces tegen hem diende, kwam hij niet zonder straf weg.

Rechter Ralph Alt achtte in een baanbrekend vonnis bewezen dat Demjanjuk hulp had geboden bij de moord op Joden in het Duitse kamp Sobibor, gelegen in Polen. Niemand heeft Demjanjuk daar aan het werk gezien. Tot deze uitspraak gold in Duitsland dat persoonlijke betrokkenheid bij moord door oorlogsmisdadigers moest worden bewezen aan de hand van ooggetuigenverklaringen. Maar dat principe legde de rechtbank naast zich neer. Wat telde, was de aanwezigheid van de verdachte in Sobibor. Die presentie betekende per definitie medeplichtigheid aan moord, aldus het vonnis.

Demjanjuk hoefde vanwege zijn slechte gezondheid niet de cel in. En zo sleet hij in afwachting van hoger beroep zijn laatste dagen in een bejaardenhuis, waar hij volgens zijn zoon „in God is ingeslapen.” De geschiedenis zal leren, aldus John Demjanjuk jr., „dat Duitsland hem als zondebok heeft gebruikt, om hulpeloze Oekraïense krijgsgevangenen voor de daden van Duitse nazi’s verantwoordelijk te maken.”

Daarmee raakt Demjanjuk jr. een gevoelig punt: het geringe aantal Duitse veroordelingen van voormalige nationaal-socialisten. Zijn vader gold niet als ‘grote vis’. En Duitser was hij ook niet. Nog steeds moeten in Duitsland oud-nazi’s rondlopen die vrijwillig hebben gemoord en direct verantwoordelijk zijn geweest voor grotere oorlogsmisdaden. Demjanjuk was een hulp van de beul, naar wiens pijpen hij moest dansen.

Demjanjuk werd in een Oekraïens dorp geboren. Tijdens de oorlog moest hij het Rode Leger in, de troepenmacht van Stalin. Na een veldslag raakte hij in krijgsgevangenschap. Om dit lot te overleven liet hij zich in een opleidingskamp van de nazi’s omscholen tot Hilfswilliger. Deze Hiwi’s werden vaak ingezet als bewakers van concentratiekampen. Ze waren berucht om hun wreedheid. Maar als ze niet deden wat de nazi’s zeiden, werden ze zelf vermoord.

Demjanjuk emigreerde begin jaren 50 naar Amerika, waar overlevenden van de Holocaust hem in 1976 herkenden. In het Duitse proces tegen Demjanjuk hebben Nederlandse medeaanklagers een hoofdrol gespeeld. De 91-jarige Jules Schelvis, die Sobibor overleefde, en familieleden van Nederlandse Joden die in het vernietigingskamp zijn vermoord, konden voor de rechter hun verhaal kwijt. In Sobibor zijn relatief veel Nederlandse Joden omgebracht.

De wandaden van Sobibor zijn in de rechtbank van München tot in detail opgehaald en vastgelegd. Demjanjuk zweeg, maar door hem kwamen de verwanten van zijn slachtoffers aan het woord. En juist daarin ligt zijn betekenis.

Correspondent Duitsland