Het Nieuwe Noorden anno 2050

De acht noordelijkste landen ter wereld (NORC’s) profiteren van de opwarming van het klimaat. Geoloog Laurence Smith over het dynamische Nieuwe Noorden bij de poolcirkel.

Op de bodem van de Noordelijke IJszee staat ter hoogte van de Noordpool al bijna vijf jaar een Russische vlag in het donkere, koude water. Twee Russische duikbootjes daalden op 2 augustus 2007 af tot ruim vier kilometer onder het ijs, plantten met een robotarm de driekleur van titanium, en veroorzaakten met die symbolische daad een hoop politieke deining.

„Het Noordpoolgebied is van ons”, verklaarde expeditieleider, poolonderzoeker en parlementariër Artoer Tsjilingarov triomfantelijk. Rusland, reageerden westerse media geschrokken, heeft een schot voor de boeg gelost in de strijd om de olie- en gasvoorraden in de ijszee. Ook al had het planten van de vlag geen enkele internationaal-rechtelijke betekenis, de Russische stunt zou de voorbode zijn van politieke en of zelfs militaire touwtrekkerij.

Maar volgens Laurence Smith, specialist van het Arctische gebied, was alle commotie slechts „een mediastorm”. Er zijn wel grote veranderingen op til in het noordelijkste deel van de aarde, zegt hij. En de strategische waarde van het gebied zal ook zeker sterk toenemen, net als de menselijke activiteit in die gure streken. Maar vijf jaar na het ‘vlagincident’ wijst niets erop dat de spanningen oplopen, laat staan dat er een ernstig conflict broeit.

„Premier Poetin heeft zich krachtig uitgesproken voor samenwerking met de andere landen in de regio. En het is niet bij woorden gebleven”, zegt Smith. „Zo hebben Rusland en Noorwegen een territoriaal conflict over hun grens in de Barentszee, dat al een halve eeuw sleepte, in 2010 eindelijk opgelost.” Bovendien hebben alle landen in het gebied, ook Rusland, in 2008 verklaard dat ze het VN-Zeerechtverdrag zullen respecteren bij eventuele conflicten over hun territoriale aanspraken. Het gevaar van een gewapend conflict is daarmee aanzienlijk ingeperkt.

Met nauwkeurige wetenschappelijke metingen zijn de betrokken landen bezig hun aanspraken te onderbouwen. De omvang van de claim die een land in het Arctisch gebied kan laten gelden, hangt af van de lengte van de kustlijn en hoe ver het continentale plat zich uitstrekt. Rusland zal naar verwachting verreweg het grootste deel van de zeebodem en de bijbehorende rechten toegewezen krijgen.

Smith beschrijft de te verwachten veranderingen in het hoge noorden beeldend in zijn boek Het Nieuwe Noorden; de wereld in 2050. Aanvankelijk was hij begonnen aan een boek over de gevolgen van de klimaatverandering voor de streken rond de pool. Hij wilde schrijven over smeltend ijs, de ontdooiende bodem, ontregelde natuur, dieren die geen voedsel meer kunnen vinden en wegen die wegzakken.

„Maar toen ik daar in het Arctisch gebied mensen over interviewde, vertelden ze me ook hele andere dingen. Als iemand me bijvoorbeeld de bekende verhalen over de temperatuurstijging had verteld, vroeg hij langs zijn neus weg: waarom zijn hier eigenlijk zoveel Filippino’s komen wonen? Of iemand anders vertelde iets over een nieuwe pijpleiding die werd aangelegd, of een nieuwe wijk die werd gebouwd. Ik kwam erachter dat dit helemaal niet zo’n geïsoleerd gebied is als ik had gedacht. Ik besefte dat mijn boek over veel meer moest gaan dan alleen klimaatverandering.

„Het moest ook over de enorme ontwikkeling gaan die in het noordelijkste kwart van de aarde op gang is gekomen – over de snel toenemende economische activiteit, winning van delfstoffen, de immigratie die daarmee samenhangt, de groei van steden en de gevolgen van dat alles voor de oorspronkelijke bewoners. Kortom, het moest gaan over wat ik noem ‘het Nieuwe Noorden’ in de wereld van pakweg 2050.”

De acht landen waar het om gaat, noemt Smith de NORC’s, de Northern Countries Rusland, Canada, de VS (Alaska), IJsland, Noorwegen, Zweden, Finland en Denemarken (Groenland). „De afgelopen tien jaar is veel gesproken over de BRIC’s, de opkomende economieën Brazilië, Rusland, India en China, alsof ze een blok vormen. Maar de noordelijke landen hebben veel meer met elkaar gemeen.

„Ze hebben allemaal uitgestrekte, dunbevolkte gebieden die moeilijk toegankelijk zijn. In hun economieën staat winning van grondstoffen over het algemeen centraal. Ze zijn politiek stabiel, hebben weinig grensproblemen, en ze werken behoorlijk met elkaar samen bij bestrijding van vervuiling, reddingswerkzaamheden en de inzet van ijsbrekers. En hun hoofdsteden zijn magneten voor immigratie.

„In al deze landen, behalve Rusland, groeit de bevolking. Allemaal, opnieuw behalve Rusland, kennen ze weinig xenofobie, nemen ze intensief deel aan de globalisering en zijn ze erg gericht op liberalisering van de handel. De NORC’s hebben zo een uitstekende uitgangspositie voor de toekomst.”

Die hele ontwikkeling is mogelijk door de opwarming van het klimaat, die noordelijke streken toegankelijker en ruimer bewoonbaar maakt, en winning van grondstoffen praktisch haalbaarder. Afgelopen jaren is veel aandacht uitgegaan naar de gevolgen die het smelten van de ijskap kan hebben voor de scheepvaart. Schepen kunnen hun route van Europa naar Azië met duizenden kilometers bekorten als de Noordwestelijke Doorvaart, de meestal dichtgevroren zeeroute tussen de Atlantische en de Stille Oceaan, een deel van het jaar bevaarbaar wordt.

Maar Smith tempert het enthousiasme . „Er zullen veel obstakels blijven. Hoogstens zal deze route enkele maanden of weken per jaar bevaarbaar zijn, en dan nog blijft het gevaarlijk door de drijvende ijsbergen. Bovendien is er heel weinig infrastructuur – een groot nadeel als een schip in de problemen komt. En een omslag van het weer kan alle scheepvaart daar stilleggen. Je komt uit op meer onzekerheden dan acceptabel is voor hedendaagse aanvoerketens. In de moderne economie is betrouwbaarheid belangrijker dan een paar dagen tijdwinst.

„Voor de scheepvaart is niet de mogelijkheid van een nieuwe doorgangsroute het grote verhaal. Veel belangrijker is dat de toegankelijkheid van de regio zélf toeneemt door het smeltende ijs. Zo wordt er meer menselijke activiteit mogelijk, meer winning van grondstoffen ter plaatse en meer mogelijkheden om die grondstoffen af te voeren. Dat brengt wel meer milieuproblemen met zich mee in een van de laatste ongerepte delen van de aarde.”

Smith is dan ook niet louter positief over de ontwikkeling van het Nieuwe Noorden. „Het is een gemengd beeld. Klimaatverandering heeft zeker positieve gevolgen in het noorden, maar je moet wel een keiharde Canadese nationalist zijn om er blij mee te zijn. De voordelen vallen in het niet bij de overweldigend negatieve gevolgen voor de planeet als geheel. Een land als Nederland wordt door stijgende zeespiegel in zijn voortbestaan bedreigd.

„In het noorden heeft de opwarming trouwens ook grote nadelen: in plaats van sneeuw valt er regen, de winterwegen, van oudsher bevroren en stevig, worden modderig en onbegaanbaar, en complete oliepijpleidingen verzakken en dreigen te scheuren.”

Uitgerekend het grote Rusland kan niet optimaal profiteren van de grote veranderingen, vooral vanwege de geringe bevolkingsdichtheid. Dat het land niet open staat voor immigratie maakt dat probleem nog groter. „Over een paar decennia zullen we een felle concurrentiestrijd voeren om geschoolde arbeidskrachten. Canada begrijpt dat en koerst op een bevolkingsgroei van dertig procent tot 2050, vergelijkbaar met India. Maar Rusland zal zijn bevolking verder zien teruglopen.

„Wél zal Rusland van de NORC’s de grootste aanspraak kunnen maken op de bodemschatten die zich naar verwachting onder de Noordelijke IJszee bevinden. Dat komt niet alleen door hun lange kustlijn, maar ook doordat het continentale plat bij Rusland heel ver doorloopt, mogelijk zelfs tot aan de noordpool.”

Kunnen de Russen, met hun vlaggetje op de zeebodem, dus terecht aanspraak maken op de Noordpool? „Ze verdienen het wel”, zegt Smith. „In de hele geschiedenis heeft geen land zoveel tijd en inspanning besteed aan onderzoek. De Russische archieven zijn van groot belang. Jaar-in-jaar-uit zijn er in Rusland iedere dag mensen de kou in gegaan om een gat in het ijs te boren om metingen te verrichten. In Canada en de VS gebeurt dat niet, want zo noordelijk woont er geen mens, zeker niet in de winter.”