Handlanger van de nazi's, op straffe van de dood

Het Duitse proces tegen de Oekraïense kampbeul John Demjanjuk gaf slachtoffers van nazi-wandaden een stem.

John Demjanjuk, vorig jaar tot vijf jaar cel veroordeeld wegens medeplichtigheid aan moord op 28.060 Joden in de Tweede Wereldoorlog, heeft steeds gezwegen tijdens het proces dat in Duitsland tegen hem is gevoerd. Geen bekentenis, geen uiting van spijt, geen teken van emotie. Hij lag op z’n brancard, zonnebril en honkbalpet op, en staarde naar het plafond van de rechtbank in München. Zaterdag overleed Demjanjuk op 91-jarige leeftijd in een verzorgingstehuis in Beieren. De geheimen over zijn wandaden nam hij mee in z’n graf.

Over John (Ivan) Demjanjuk zijn de afgelopen decennia honderden meters processtukken, boeken, films en mediaverslagen verschenen. Hij stond in de jaren ’80 in Israël terecht als ‘Ivan de Verschrikkelijke’, de beul van het vernietigingskamp Treblinka. Zijn doodvonnis werd op het laatste moment opgeheven.

In Duitsland, waar van november 2009 tot mei 2011 een proces tegen hem diende, kwam hij niet zonder straf weg. De Münchense rechter Ralph Alt achtte in een baanbrekend vonnis bewezen dat Demjanjuk hulp had geboden bij de moord op Joden in het Duitse vernietigingskamp Sobibor, gelegen in Polen. Niemand heeft Demjanjuk daar aan het werk gezien. De laatste ooggetuigen, net als Demjanjuk hoogbejaarde mannen, konden geen uitsluitsel geven.

Tot deze uitspraak gold in Duitsland dat persoonlijke betrokkenheid bij moord of mishandeling door oorlogsmisdadigers moest worden bewezen aan de hand van ooggetuigenverklaringen. Maar dat principe legde de rechtbank naast zich neer. Wat uiteindelijk telde, was de aanwezigheid van de verdachte in Sobibor. Die presentie betekende per definitie medeplichtigheid aan moord, aldus het vonnis. Een voor authentiek gehouden identiteitskaart, met plaats en datum, gaf de doorslag.

Demjanjuk hoefde wegens zijn leeftijd en slechte gezondheid niet de gevangenis in. Zo sleet deze handlanger van de nazi’s in afwachting van een hoger beroep zijn laatste dagen in een bejaardenhuis, waar hij volgens zijn zoon „in God is ontslapen.” De geschiedenis zal leren, aldus John Demjanjuk jr., „dat Duitsland hem als zondebok heeft gebruikt, om hulpeloze Oekraïense krijgsgevangenen voor de daden van Duitse nazi’s verantwoordelijk te maken.”

Daarmee raakt hij een gevoelig punt. Nog steeds moeten in Duitsland oud-nazi’s rondlopen die vrijwillig hebben gemoord en direct verantwoordelijk zijn geweest voor grotere oorlogsmisdaden. Wat weer een andere gevoeligheid naar voren brengt: het geringe aantal Duitse veroordelingen van oud-nazi’s. Demjanjuk was een hulp van de beul, op straffe van de dood.

Demjanjuk, geboren in een Oekraïens dorp, vocht tijdens de oorlog in het Rode Leger. Na een veldslag raakte hij in krijgsgevangenschap. Om dit te overleven werd hij Hilfswilliger. ‘Hiwi’s’ werden meestal ingezet als bewakers van concentratiekampen. Ze waren berucht om hun wreedheid. Maar als ze niet deden wat de nazi’s zeiden, werden ze zelf vermoord. Veel Hiwi’s zijn gevlucht. Dat Demjanjuk dat niet deed, heeft aan zijn veroordeling bijgedragen.

Demjanjuk werkte van maart tot september 1943 als bewaker in Sobibor. Hijzelf ontkende dat, maar zijn identiteitskaart uit die tijd laat weinig ruimte voor twijfel. Begin jaren ’50 emigreerde hij naar Amerika, waar overlevenden van de Holocaust hem in 1976 herkenden.

In het Duitse proces tegen Demjanjuk hebben Nederlandse medeaanklagers een hoofdrol gespeeld. Zij konden eindelijk voor de rechter hun verhaal kwijt. Voor sommigen van hen was dit niet het proces-Demjanjuk, maar het proces-Sobibor. De wandaden van Sobibor zijn tot in detail opgehaald en vastgelegd. Demjanjuk zweeg, maar door hem kwamen de verwanten van zijn slachtoffers aan het woord. En juist daarin ligt zijn betekenis.