Kony 2012 doet werkelijkheid geweld aan. Precies wat Oeganda nodig had

Beeld uit de film Kony 2012 van Invisible Children

Terwijl miljoenen mensen nu vragen om arrestatie van een ultrawrede militieleider, klagen veel journalisten, ontwikkelingswerkers en Afrikadeskundigen dat de propagandafilm Kony 2012 nuance mist. In hun moeilijkdoenerij schuilt echter het probleem, niet de oplossing.

Voor wie de film nog niet heeft gezien, dit is de boodschap: Joseph Kony (52) ontvoerde zo’n 30.000 kinderen en maakte er soldaten en seksslaven van. Al plunderend en moordend trekt hij met ze door het land. Media zijn niet geïnteresseerd, Amerikaanse hulp leidde vooralsnog niet tot arrestatie. Maak de most wanted van het Internationaal Strafhof (ICC) daarom beroemd, pas dan zal hij gearresteerd worden: stuur de video door, draag armbandjes met zijn naam, plak posters.

Tot verrassing van videoactivist Jason Russell (33), medeoprichter van campagne- en hulporganisatie Invisible Children, sloeg deze methode aan: zijn film werd een megahit. Op 5 maart plaatste hij de beelden op YouTube, inmiddels staat de teller op 82 miljoen kijkers (andere internetkanalen niet meegerekend). Op Twitter en Facebook raakten mensen maar niet uitgepraat over de gruweldaden van Kony, de aanvoerder van het Verzetsleger van de Heer. Morele verontwaardiging op wereldschaal.

De hoofdrolspeler, de vijfjarige zoon van Russell, raakte blijkbaar een snaar. Stel je voor dat Kony het op hem gemunt zou hebben. Of luister naar de zwarte jongen waarover Russell zich ontfermd heeft, ooit in de klauwen van Kony: hij droomt van een toekomst die voor Westerse tieners vanzelfsprekend is. De filmmaker weet hoe sociale activering werkt: medeleven komt met identificatie, begrip met simplificatie, inzet met beloning: ‘like’ het filmpje op Facebook en laat je vrienden zien hoe begaan je wel niet bent. “Dat is gratis”, zegt Russell erbij, terwijl hij ondertussen de aanschaf van Kony-merchandise promoot.

Nuanceer de Kony 2012-actie niet kapot

Je zou verwachten dat het collecterende hulpgilde, reeds jaren actief in het gebied van de geplaagde Acholi-stam, deze campagne omarmt. Dat journalisten Russell prijzen voor het beroemd / berucht maken van een oorlogscrimineel. Opeens kan het miljoenen mensen iets schelen dat Kony al sinds 1987 op moordpad is en zijn eigen bevolkingsgroep teisterde door kinderontvoeringen. Toch bleef lof bij betrokkenen uit: Oeganda-kenners vonden het belangrijker om de propagandavideo te recenseren alsof het een documentaire is.

Hun kritiek: Kony is al jaren weg uit Oeganda, zijn militie bestaat nog maar uit een paar honderd soldaten, de video negeert de politieke context van het conflict (Oegandese regering had belang bij uitdunning Acholi-stam), militaire actie richting Kony leidt mogelijk tot represailles, inmenging van de VS is imperialistisch, wapengift zet Oeganda mogelijk tegen eigen burgers in, Kony-verhaal wordt verteld vanuit Westers perspectief, Oegandezen komen nauwelijks aan het woord, zij hebben momenteel andere zorgen, zoals de knikziekte-epidemie. Enzovoorts.

Bovendien, zo bleek tijdens een openlucht vertoning van de film, hekelt ook de Acholi-stam in Noord-Oeganda de plotselinge en vrij late aandacht voor Kony. De cryptische strategie (Kony beroemd maken zodat politiek tot actie overgaat) wordt begrepen noch gewaardeerd. Stamleden willen hun trauma’s het liefst verdringen, omdat ze bezig zijn het normale leven op te pakken. Kony 2012 haalt oude wonden open.

Klopjacht op Kony staat ontwikkeling niet in de weg

Belangrijke kanttekeningen van verstandige mensen. De vraag is echter waarom dit complexe web van belangen een klopjacht op Kony in de weg zou moeten staan. De kritiek lijkt eerder een afspiegeling van de impasse dan het begin van een oplossing.

Had Jason Russell rekening gehouden met deze kanttekeningen, dan zou hij een uitgebalanceerde documentaire gemaakt hebben. Maar die is er al, zo bleek uit een ingezonden artikel van Marjoke Oosterom aan NRC Handelsblad. Voor haar promotieonderzoek aan het Institute of Development Studies (University of Sussex) woonde ze een jaar lang in het door Kony getroffen Acholi-gebied. Vorig jaar verscheen haar documentaire The Governance Gap, waarin ze Acholi’s aan het woord laat.

http://www.youtube.com/watch?v=InNYQLzqGW0

Wat bleek: deze mensen, woonachtig in beschermde kampen, zijn bezig met overleven en wederopbouw - niet met wraak op Kony. Ze willen zich met de overheid verzoenen, zodat ze net als andere stammen verzekerd zijn van voedsel, onderwijs en veiligheid. “Als de regering om vergeving vraagt, dan schenken wij die”, belooft een oude Acholi-man. “We moeten vergeten wat er gebeurd is, zodat we als één volk geregeerd kunnen worden en het land kunnen ontwikkelen.”

Ze pikken het niet dat een Amerikaan hun verhaal vertelt, schrijft Oosterom in haar e-mail. De promovendus informeert de krant over het gebrek aan democratisch bestuur en besef aldaar, de zorgen over de gemilitariseerde omgeving en de noodzaak van programma’s die zich richten op voorzieningen als wegen, scholen, overheidskantoren en gezondheidscentra. Armoede is niet het enige probleem, aldus de onderzoeker, ook de waardigheid van de Acholi’s is ernstig ondermijnd. Een collectief trauma dat een kwetsbare bevolking onmondig heeft gemaakt. “Dit verdient evenveel aandacht als het oppakken van Kony zelf.”

Russell doorbreekt impasse door werkelijkheid geweld aan te doen

Duidelijk. De situatie in Noord-Oeganda is veel ingewikkelder dan Invisible Children doet voorkomen. Niet de arrestatie van Joseph Kony heeft topprioriteit, maar de toenadering van de Acholi-stam tot de overheid, de toegang tot basisvoorzieningen en uiteindelijk politieke participatie. Zo bezien heeft Marjoke Oosterom het gelijk aan haar zijde. De situatie terplekke verdient net zoveel aandacht als de klopjacht op Kony. Waarschijnlijk zelfs meer.

Het probleem is echter dat de gemiddelde Amerikaan of Europeaan niet wakker ligt van een Afrikaanse stam in nood, dat een genuanceerde documentaire geen miljoenen kijkers trekt. Jason Russell lukt dat wel met zijn versie van het verhaal: hij plaatst een tragedie uit het verleden in het heden, zodat de meest gezochte ICC-verdachte eindelijk de bekendste bandiet van de wereld wordt.

Zulks verdient waardering, maar intellectuelen als David Rieff geven hem van katoen. “De weg naar de hel is geplaveid met virale video’s”, kopt hij boven een ronkend essay in Foreign Policy, waarin hij Russells methode zowel kinderachtig als gevaarlijk noemt. “Propaganda is propaganda, ongeacht hoe waardig het doel en in welke vorm het gegoten is.” Hij neemt het Russell kwalijk dat Kony 2012 getuigt van dom provincialisme, terwijl dat juist de kracht ervan is: het mobiliseert de kleingeestige consumenten die doorgaans verveeld wegzappen bij Afrikaleed op de buis. Niet Russell is dus de naïeveling, maar Rieff: de academicus gelooft dat je de massa kunt overtuigen met rationele, politiek-bestuurlijke uiteenzettingen.

Russell had nooit kunnen bevroeden hoe succesvol zijn campagne zou worden. Het enige wat hij deed is de aandacht vestigen op iemand die onvoorstelbare gruweldaden op zijn geweten heeft. ‘Pak hem’, luidt zijn oproep aan iedereen die daartoe de mogelijkheden heeft. Hoe? Daar gaat hij niet over: hij agendeert. Russell informeert niet, hij activeert. Dat is zijn goed recht, de missie van zijn organisatie. Hij is namelijk geen journalist of hulpverlener, maar een activist. Opzettelijk doet hij de werkelijkheid geweld aan, omdat er vanuit de werkelijkheid geen noemenswaardige actie richting Kony werd ondernomen. Zo bezien doorbreekt hij de impasse en maakt hij de weg vrij voor een uiterst legitieme klopjacht. Wat kan daar mis mee zijn?

Maak slachtoffers bekend over rug van beroemde bandiet

Inmiddels is Russell opgenomen in een psychiatrische kliniek. Vrijdagavond draaide hij volledig door, de media-aandacht groeide hem boven het hoofd, hij ging ten onder aan zijn eigen succes. Dat is jammer, tragisch en voedt de kritiek op hem. Kritiek van journalisten, deskundigen en ontwikkelingswerkers die er genoegen in scheppen Russells propagandafilm te recenseren alsof het een onvolledige documentaire is. En het nu ook nog eens op de persoon kunnen spelen. Hem wacht een zelfde lot als klokkenluider Julian Assange.

Wat je ook van Russell mag vinden, ondertussen nemen autoriteiten zijn oproep wel serieus. Op initiatief van Oeganda hebben Congo, de Centraal-Afrikaanse Republiek en Zuid-Soedan het opsporingsteam uitgebreid met vijfduizend man. Een klopjacht waar de Acholi’s geen last van zullen hebben, want Kony’s Verzetsleger van de Heer is inmiddels niet meer actief in Oeganda.

Premier Amama Mbabazi heeft inmiddels de indruk weggenomen dat Oeganda nog steeds zo gewelddadig is als Russell schetst. Hij nodigt iedereen daarom uit om op vakantie te gaan naar het land waaruit Kony al in 2006 vertrokken is. “Kom en zie Oeganda met eigen ogen. Dan zul je een heel andere plek zien dan door Invisible Children wordt geschetst.”

Dat neemt echter niet weg dat de overdrijving van Russell een positief effect heeft: eindelijk wordt alles op alles gezet om Kony op te sporen en te berechten. Waar maken al die cynische journalisten, Afrikadeskundigen en ontwikkelingswerkers zich dan zo druk om? Jaloers op een kleine non-gouvernementele organisatie die succes boekt? Geïrriteerd over een simplificatie van een complex probleem waar zij zoveel vanaf weten? Menen ze echt – net als de Oegandezen – dat Kony ‘vergeten’ moet worden om de vrede te bewaren?

Als deze deskundigen begaan zijn met Oeganda, dan houden ze op met zeuren over Russell, trekken ze de Kony 2012-energie naar zich toe, liften ze constructief mee op de mondiale belangstelling en maken ze de noden van de Acholi’s wereldberoemd over de rug van een bandiet die veel te lang zijn gang kon gaan. Kony dus, niet Russell.

Volg @stevendejong op Twitter

Eerder in deze serie:
Versnipperde en gedemoraliseerde FARC is vooral crimineel en destructief
Julian Assange: geen legitiem gezag zonder geïnformeerde burgers
Sociale activering op zijn Noord-Koreaans
Politiek is theater. Zorg dat je dat vak verstaat, betoogde Václav Havel
Echte held strijkt niet met eer. In de politiek komen daar ongelukken van
Waardevrije wetenschap? Dan ook feitenvrije politiek
Niet doceren, maar indoctrineren. Schoolboeken als politiek instrument
Facebook breekt samenleving uiteen in kwetsbare enkelingen
Brute behandeling Gaddafi exemplarisch voor situatie gevangenen
Wees niet bang. De samenleving is veiliger dan ooit
Als de verbeelding faalt en burgers niet opletten heeft terrorisme vrij spel
9/11 was een PR-stunt. Het begin van een beeldoorlog
9/11 was een aanslag op de verbeelding. Het debat erna absurd
Advies aan overgangsraad Libië. Neem vijanden in dienst
Dit had niet uitgesproken mogen worden: ‘Westen schuldig aan honger Afrika’
Doorbreek de hongercyclus, maak Afrikanen weerbaar tegen natuur
Verkiezingsdebat ontwikkelingshulp: wie is het deugdzaamst in dit land?
Ontwikkelingshulp: waar zijn de bonnetjes?
Leger boekhouders naar Haïti sturen?
VN-vredesmissie wordt een verzekeringskwestie
Er is genoeg voor iedereen. Op naar de 10 miljard mensen
Het intellect ligt aan de basis van het grofste geweld
Ook ontwikkelingsorganisaties en media vermarkten Dag des Oordeels
Osama bin Laden mogelijk opgespoord dankzij martelverhoor. Verbod opheffen?
Vijftig jaar diplomatieke onschendbaarheid. Feest of geen feest?
Academici worstelen met advieswerk voor Gaddafi
Het Kill Team is angstaanjagend normaal
Zoon Gaddafi bedoelt het allemaal niet zo kwaad
Zaken doen met Oman? Acht criteria voor de uitvoer van militair materieel
Schietpartij CIA-agent veroorzaakt diplomatieke ramp
Vijf tips om een dictatuur coupbestendig te maken
Julian Assange bezorgde kat woordvoerder een neurose
Een onschuldige burger is ongeveer 2.500 dollar waard
Neefje van Freud kwade genius achter moderne PR
Ontwikkelingshulp Vodafone: schilder heel Ghana rood