Voor een uitkering moet je ‘gewoon wat terugdoen’

Werklozen zijn in Rotterdam verplicht om vrijwilligerswerk uit te voeren. Op die manier hoopt de stad het aantal uitkeringstrekkers te verminderen. Niet iedereen is er blij mee. „Vrijwilligerswerk hoor je vrijwillig te doen.”

Een vrijwilligster aan het werk op een school in Rotterdam. Het is een van projecten waarbij de gemeente Rotterdam werklozen ‘een tegenprestatie’ laat doen in ruil voor een uitkering. Foto Bas Czerwinski

Ze zit al vijf jaar in de bijstand. „Da’s echt bikkelen hoor”, zegt Imelda Lobles (34). „Zoveel geld is het niet.” De Surinaamse heeft twee kinderen, geen man en geen werk. Eerst had ze geen tijd om te werken. „Te druk met de kids.” En nu haar kinderen naar de buitenschoolse opvang gaan, lukt het Lobles niet meer om aan werk te komen. Daarom zit ze „hele dagen thuis” en voelt ze zich „geïsoleerd”.

Sinds een paar weken heeft ze toch een baan: Lobles is vrijwilliger bij de telefooncentrale van de Rotterdamse uitkeringsinstantie. Dat moet van wethouder Marco Florijn (Sociale Zaken, PvdA). Hij maakt gebruik van de mogelijkheid die gemeenten vanaf dit jaar hebben om van uitkeringsgerechtigden een tegenprestatie te vragen. Het gebeurt al in zeven Rotterdamse wijken, waar zo’n 4.600 werklozen wonen.

Ook andere steden proberen het zogeheten ‘granieten bestand’ open te breken door mensen verplicht vrijwilligerswerk te laten uitvoeren. Baantjes variëren van plantsoenen schoffelen tot klusjes opknappen in een basisschool. Werklozen mogen ook zelf ideeën aandragen voor vrijwilligerswerk. Lobles bevalt het goed. „Vroeger dacht ik slecht over vrijwilligerswerk”, zegt ze. „Ik begreep niet waarom je werk zou doen zonder ervoor betaald te krijgen.” Maar nu heeft ze het naar haar zin. Ze komt weer eens buiten. En het werk ziet ze als een opstap naar een betaalde baan.

Vorig jaar steeg het aantal werkloze inwoners in Rotterdam naar 9,5 procent – het hoogste percentage van de vier grote steden in Nederland. De toename van het aantal bijstandsgerechtigden leidde in 2011 tot een begrotingstekort van 91 miljoen. In totaal verstrekt de stad 34.000 bijstandsuitkeringen.

Daarom worden werklozen aan het vrijwilligerswerk gezet. Wethouder Florijn hoopt daarmee een uitkering minder aantrekkelijk te maken en mensen werkervaring te laten opdoen zodat zij doorgroeien naar betaald werk. „Maar het gaat mij vooral om de mentaliteitsverandering”, zegt Florijn. „Mensen moeten gewoon iets terugdoen voor hun uitkering. Als je iets kunt, dan ga je aan de slag. Dat wil ik tussen de oren krijgen.”

Rotterdam laat de komende jaren 10.000 werklozen een tegenprestatie leveren. De vrijwilligersbanen worden gevonden bij organisaties waarmee de gemeente samenwerkingsovereenkomsten afsluit. Reinigingsbedrijf Roteb is zo’n organisatie. Coördinator Vincent van der Schoor begeleidde tien bijstandsgerechtigden bij hun werkzaamheden. Voor de meesten had het project een goede uitwerking, zegt hij. Maar het liep niet altijd even soepel. „Beheersing van de Nederlandse taal bleek cruciaal voor het slagen van het traject”, zegt Van der Schoor. „Enkele mensen vielen af omdat er simpelweg geen communicatie mogelijk was.” De plaatsing van werklozen heeft ook gevolgen voor het productieproces van de Roteb. Van der Schoor: „We krijgen mensen binnen met de nodige motivatieproblemen. Tegelijk ben je wel het reinigingsbedrijf van Rotterdam en moet je een bepaald schoonniveau halen. Dat is lastig als je het moet doen met mensen die minder gemotiveerd zijn.”

Minder gemotiveerd? Wethouder Florijn wil er niets van weten. „Mensen die het verstieren, hebben een probleem”, zegt hij. Uitkeringsontvangers die geen inzet tonen of vrijwilligerswerk weigeren, krijgen eerst een waarschuwing. Als hun houding niet verbetert, worden ze gekort of volgt in het uiterste geval verlies van de uitkering. „Daarmee geven we een signaal af dat het ons menens is.”

André Jansen, een 54-jarige uitkeringsgerechtigde, is niet onder de indruk van het dwangmiddel. „Vrijwilligerswerk doe je vrijwillig”, vindt hij. „Als je dreigt om mensen hun uitkering af te pakken, is het verplicht vrijwillig. Dat werkt niet.” Bovendien zijn bedrijven helemaal niet gebaat bij uitkeringsgerechtigden die onder dwang werk uitvoeren, denkt Jansen. „Dan krijg je een buurthuis waar chagrijnige werklozen achter de bar koffie staan te schenken. Wie wil dat nou?”