Van verkeersriool tot stadspark

Aan de oevers van de rivier Manzanares in Madrid is een groots park aangelegd. Skaten en bankjeszitten in landschapskunst.

Skaten in het park Madrid Río.

Madrid ligt niet aan zee, maar heeft nu wel een strand. ‘La playa urbana’ ligt in een park langs de grote stadsrivier, de Manzanares. Op deze eerste warme voorjaarsdag is het er al druk met moeders met kinderwagens en kinderen die pootje baden.

Sinds de jaren zestig was de Manzanares onzichtbaar, amper een rivier, meer een verkeersriool tussen twee vierbaansstroken van de M30, waar dagelijks 200.000 auto’s overheen raasden. De weg scheidde de binnenstad van de westelijke wijken en voor de mensen die eromheen woonden, was het door de uitlaatgassen niet te harden. Dat moest anders, vond Alberto Ruíz-Gallardón die in 2003 tot burgemeester werd gekozen. De weg moest onder de grond en erbovenop moest een park komen, een groot, mooi, gul park voor alle Madrilenen. Na een prijsvraag in 2005 werd als ontwerper een lokaal team van drie bureaus samen met de Rotterdamse landschapsarchitect Adriaan Geuze van West8 gekozen.

Het is gelukt. ‘Madrid Río’ zoals het project heet, is tien kilometer lang en 150 hectare groot – het grootste binnenstedelijke park ter wereld. Waar vermoedelijk ook het grootste prijskaartje ter wereld aan hangt: 4,5 miljard euro, waarvan 410 miljoen voor het park. Het was ook een megaproject: voor dat bedrag is er 43 kilometer aan tunnels en complexe, ondergrondse verkeerspleinen aangelegd, zijn er ruim 33.000 nieuwe bomen geplant, 32 nieuwe bruggen en bruggetjes gebouwd, 30 kilometer fietspad en ruim 40 kilometer wandelpad aangelegd, tientallen sportvoorzieningen en kinderspeelplaatsen gemaakt, de historische bruggen over de rivier gerestaureerd, in de nabije omgeving 4.000 woningen opgeknapt en 4.000 parkeerplaatsen gecreëerd. En de rivier zelf is schoongemaakt.

Drie jaar lang was de rivier een grote bouwput – maar toen het vorig jaar af was mocht er geen feest gevierd worden. De Spaanse wet verbiedt dat politici vlak voor verkiezingen hun eigen wapenfeiten publiekelijk vieren. De ceremonie beperkte zich tot het aanzetten van de nieuwe verlichting van een van de grote bruggen over het park. Overigens heeft Ibañez González, projectarchitect bij West8, aan de voortgang van Madrid Río gemerkt hoeveel voordelen het systeem van de gekozen burgemeester heeft. „Hij wil herkozen worden, dus moet er steeds een mijlpaal worden bereikt zodat hij kan zeggen: kijk hoe goed het gaat!”

Kurketrekker

In het midden van het park ligt ‘de kurketrekker’, een tweedelige, metalen, wokkelvormige voetgangersbrug van de Franse architect Dominique Perrault, waar al menige modereportage is geschoten en waar ook nu mensen elkaar fotograferen.

Deze dag ben ik onderaan het park begonnen, bij Matadero, het oude abattoir van Madrid dat nu een groot cultureel centrum is en dat ook vlakbij het nieuwe ‘strand’ ligt. Hier kom ik meteen twee van de opmerkelijkste nieuwe bruggen tegen, naar een ontwerp van West8. De brugoverkappingen lijken wel twee kano’s van beton die onderste boven de rivier overspannen.

Kunstenaar Daniel Canogar heeft die gevuld met kleurige mozaïeken met afbeeldingen van buurtbewoners vanuit een bizar perspectief: ik kijk omhoog naar ze, van onderen, naar hun voetzolen of naar de wielen van hun skateboard, alsof ze op een glasplaat boven mijn hoofd langslopen. Ongelofelijk levensecht zijn ze, deze überhippe varianten op de vliegende engelen van een zestiende-eeuws schilderij. Het lijken haast fotoprints, maar dan in mozaïeksteentjes – meer dan 80 miljoen steentjes, volgens El País. Zelfs de hippe stoppelbaard van een van de jongemannen heeft hij weten te vangen. Ik zou die jongen op straat meteen herkennen.

„Ieder deel van het park heeft zijn eigen sfeer en geschiedenis”, zegt González van West8. „Wij wilden proberen het lokale landschap in en rond Madrid in het park te herstellen. Een van de onderdelen van het nieuwe plan is de ‘Salón de los Pinos’, met 8.000 nieuwe dennebomen. Die verwijzen naar de bergen ten noorden van Madrid.”

De dennen worden expres tijdens hun eerste groei scheefgetrokken voor een natuurlijker effect – West8 heeft het over de ‘choreografie’ van de beplanting. „Ook wilden we de Casa de Campo, het oude jachtterrein vlakbij het koninklijke paleis, aansluiten op de nieuwe openbare ruimte. We hebben daar de fruitboomgaard van de koninklijke familie weer aangeplant, die was bij de aanleg van de snelweg grotendeels verloren gegaan. In deze Huerta de la Partida zullen weer vijgen, amandelen en granaatappelen groeien.”

De beplanting vertelt dus een verhaal, ook bij de Avenida de Portugal, een van de belangrijkste toegangswegen naar Madrid vanuit de barre regio Extremadura en Lissabon. Over een lengte van twee kilometer zijn er 500 kersenbomen geplant, vertelt Ibañez González. Het patroon van het plaveisel, door Portugese steenhouwers gelegd, is geïnspireerd op kersenbloesem.

De kinderen aan de Playa Urbana en de jongens in het skatepark hebben geen idee van alle verwijzingen en ontwerpbeslissingen die aan ‘hun’ park ten grondslag hebben gelegen. Dat hoeven ze ook niet te weten om het park met plezier te gebruiken. In de huidige crisis zal het Madrid nog decennia kosten om dit af te betalen – maar als ik om me heen kijk naar zoveel kuierende, keuvelende, bankjeszittende, skatende, pootjebadende Madrilenen dan lijkt het er sterk op dat ze Manzanares in hun hart hebben gesloten. Madrid Río is niet alleen een verlossing van het verkeer, maar ook een verrijking voor de stad.