Rabiate trekken kabinet-Rutte bieden 'links' een droomkans

Natuurlijk, de Republikeinen in de VS schieten zichzelf dieper in de voet. Daar woedt een strijd op leven en dood om de meest wereldvreemde posities. Zo ver gaan we hier nog niet. Maar wie optelt wat het kabinet-Rutte fluitend doorzet ondanks brede kritiek ziet een zelfde bevlogenheid: eindelijk zijn wij aan de beurt! Als ‘links’ die uitdaging niet beantwoordt, dan wordt het daar nooit wat.

Of het Ronald Plasterk of Diederik Samsom zou worden was een beetje spannend, maar niet echt. Beiden zijn slim en ambitieus. Gekozen worden was de eerste taak. Diederik Samsom staat nu voor een magisch realistische uitdaging waarbij vergeleken Hans Klok een laagvlieger is. Hij moet iets suggereren dat er niet is, het tegelijkertijd uitvinden en voordoen, met vaste hand terwijl hij toch de interne democratie laat herleven.

Zijn eerste en niet de minste opgave wordt het onaantastbaar lijkende succes van SP-leider Roemer te dempen. Samsterk moet geleidelijk duidelijk maken dat de SP luchtkastelen belooft door Europa en nog een paar realiteiten te ontkennen. Roemer mag koning van de lachindex zijn, de nieuwe PvdA-leider zal consequent willen bouwen aan reëel lijkende samenwerking over een breed centrum-links front – het Peetoom-CDA moet worden losgeweekt, Pechtolds liberale D66 kan node worden gemist.

Het contrast met een gemeenschappelijke tegenstander wil nog wel eens helpen. Nederland zal niet snel een links land worden, centrum-rechts heeft bijna altijd een paar zetels meer, maar de verzamelde oppositie kan na anderhalf jaar VVD-CDA-PVV een lijst maatregelen laten zien waar de gedoogcoalitie misschien mee weg komt, maar waar geen reële meerderheid onder de Nederlandse bevolking voor is.

Het zijn vaak door Geert Wilders en de PVV-flank van de VVD omhelsde beleidsdaadjes. 130 kilometer, het niet handhaven van het rookverbod in cafés, het terugdraaien van het softdrugsbeleid, het ruim baan maken voor King Tobacco, de onevenredige bezuinigingen op kunst en omroep, het door verhoging van griffierechten semi-privatiseren van de rechtspraak en tegelijkertijd inperken van de oordeelsvrijheid van rechters, iedere keer wordt gehoor gegeven aan een grimmige stem des volks.

Bij de in gang zijnde verbouwingen van de sociale zekerheid, de chronische zorg, de geestelijke gezondheidszorg en het speciaal onderwijs zoemt een ondertoon van afrekenen. Genoeg gebeund, uit de ruif geknabbeld! Soms lijken vooral de ‘deskundigen’ en ‘de bureaucratie’ het doelwit, soms de ‘klanten’ van deze diensten. Succes wordt automatisch verondersteld.

De schijnbare ongevoeligheid voor de gevolgen van deze drastische ingrepen suggereert dat men meent met financiële maatregelen mensen op hun plaats te moeten zetten. Mensen die dat misschien verdienen, of er beter van worden, al zien zij dat zelf nog niet in. In ieder geval worden zeer brede maatregelen passend gevonden om specifieke problemen van misbruik of bureaucratie aan te pakken.

Zelden of nooit wordt een vernieuwende aanpak bij wijze van experiment in een proefgebied getest. Dat was bij de vermarkting van de woningbouwcorporaties verstandig geweest. Dit vernieuwingsabsolutisme viert al jaren hoogtij – des te meer, lijkt het wel, naarmate de politiek zichzelf over een breder terrein buitenspel zet. De afgekondigde verbouwing van het speciaal onderwijs, zoals altijd gekoppeld aan een fikse bezuiniging, roept nu al een nieuwe regionale bureaucratie in het leven, die scholen begint te vertellen wat zij wel en niet moeten doen. In het hele land.

De doordenderende logica van Rutte I heeft de laatste tijd een element van zelfverminking gekregen. Het Polenmeldpunt, het voorgenomen verbod op een dubbele nationaliteit, de dreigende afschaffing van de universitaire studie van wereldtalen als Frans, Duits en Portugees, het doorspelen van belastinggegevens van miljoenen burgers om scheefwonen of uitkeringsfraude tegen te gaan: zonder blikken of blozen wordt het voorgesteld en normaal verklaard – pech voor de wet, of het aanzien en het zakelijk belang van Nederland.

Gisteren trok premier Rutte bijna een winkelhaak in zijn cordon sémantique om de Catshuisbesprekingen toen hij probeerde uit te leggen dat zijn partijgenoot Schaap de PVV niet met de jaren dertig mag vergelijken, maar dat het hem niet deert als dezelfde gedoogpartner half Europa beledigt. Het verbaal vernis wordt iedere week dunner.

Het merkwaardige van veel van deze daadjes en reuze-ingrepen is dat zij uitblinken door een zelfovertuiging die links werd verweten in de jaren van Pronk en de meerderheidsstrategie van het kabinet-Den Uyl. De dictatoriale neigingen van Nieuw Links zijn in de beeldvorming flink gegroeid, maar Nieuw Rechts kijkt niet in die spiegel. Macht voelt als wijsheid.

De rabiate trekken van het kabinet-Rutte vragen om correctie. Democratie is niet zonder meer de wil van de meerderheid, hoe klein en gekunsteld ook. Democratie is krachten en tegenkrachten, argumentatie en redelijkheid. Laat links maar concurreren in solidariteit om een weg uit te stippelen naar nieuw Europees kapitalisme, zonder zelfverrijking of groepsbelediging als dominante grondtonen.

Nederland hoort niet in de nablijfklas van de Europese Unie. Dit land is van oudsher gastvrij, slim en open naar de wereld. Het is bij uitstek aan links om de mondialiseringsverliezers ervan te overtuigen dat ook zij het meest te winnen hebben bij deelname aan de toekomst. Dat zij niet alleen staan.

Links hoeft niet zo links te zijn om een reëel alternatief te zijn.

marc chavannes

U kunt de auteur e-mailen via opklaringen@nrc.nl