Nieuwe leider van PvdA is amper bij te houden

De nieuwe PvdA-leider begon op de middelbare school al met actie voeren.

Rob Frauenfelder, leraar Nederlands op het Stedelijk Gymnasium in Leeuwarden, grinnikt als hij terugdenkt aan de jonge Diederik Samsom. „Een actieve jongen. ’s Ochtends dook hij vóór schooltijd het zwembad in om te waterpoloën, na schooltijd stond hij in een café te rock-’n-rollen. En hij was goed, hè. Hij won prijzen in Leeuwarden en zelfs in heel Friesland.”

Diederik Samsom (40), gisteren verkozen tot partijleider van de PvdA, is in veel opzichten de tegenpool van zijn voorganger Job Cohen. Die rock-’n-roll bijvoorbeeld. Ondenkbaar bij de wat statige Cohen, maar het past prima bij de onrustige, haast ongecontroleerde Samsom.

Frauenfelder vertelt met ontzag over de schoolstaking eind jaren 80. Samsom en drie medeleerlingen, ‘de bende van vier’, verzetten zich tegen de fusiedrang in het onderwijs. Ze wilden verhinderen dat hun gymnasium opging in een brede scholengemeenschap. Acht dagen lang bezetten ze de school. Samsom onderhield de contacten met de media. Frauenfelder: „Zelfs landelijke media kwamen poolshoogte nemen.” De leerlingen kregen hun zin. Het gymnasium behield een aparte status.

De leraar herinnert zich het activisme van toen. Samsom kon mensen meetrekken, activeren en was geenszins van plan op te geven. „Maar zijn activisme bleef altijd pragmatisch: het doel was heilig. Hij was er de jongen niet naar om baldadig te worden.” Frauenfelder: „Hij was niet duidelijk links, eerder maatschappelijk begaan. Wat vooral opviel, was zijn overtuiging dat hij gelijk had.”

De ramp met de kerncentrale in Tsjernobyl, in 1986, maakt grote indruk op Samsom, dan vijftien jaar oud. Hij besluit zich in te zetten voor een betere wereld. Bij milieuorganisatie Greenpeace ontwikkelt hij zich tot actievoerder met gevoel voor publiciteit. Wijnand Duyvendak, oud-Kamerlid voor GroenLinks en ex-directeur van Milieudefensie: „Hij is een goede campaigner, iemand met bravoure.” Samsom blijkt pienter, volhardend, vindingrijk. Oud-collega Joris Thijssen, nu campagnedirecteur bij Greenpeace: „Hij heeft de combinatie van strategisch sterk zijn en een grote mond hebben.”

In 2001 wil Greenpeace protesteren tegen de afvoer van kernafval uit Dodewaard naar opwerkingsfabrieken. De centrale is onbereikbaar door drie kordons mobiele eenheid. Samsom heeft een idee: misschien kunnen ze een oude ME-bus op de kop tikken. Thijssen: „We bleken binnen een paar uur een bus te kunnen kopen. Twee man zaten voorin, met blauwe ME-truien aan, acht mensen, onder wie Diederik, lagen achterin. Ik lag naast hem, ik herinner me zijn harde hartslag. Maar het lukte: we zijn langs drie afzettingen gereden en hebben ons aan het hek van de centrale vastgeketend. Toen de ME ons doorhad, voelden we de woede. We zijn harder aangepakt dan normaal.”

Het activisme van Samsom botst af en toe hard met zijn academische achtergrond. Kernfysicus Samsom gebruikt zijn kennis voor zijn politiek activisme, tot ergernis van bijvoorbeeld hoogleraar reactorfysica Hugo van Dam. Die noemt Samsom in 2002 een „demagoog” die „ongefundeerde uitspraken” over het gevaar van kernafval doet.

Ook bij Greenpeace wringt het soms. Samsom wil altijd dóór, altijd meer. Thijssen: „We gingen eens duiken bij een nucleaire fabriek in Frankrijk. Door het tij was het enkel mogelijk om eens in de vier uur te duiken. Diederik wilde perse elke vier uur naar beneden. Maar niet iedereen kon dat. Dan is hij verbeten. Het leidde tot spanning in de groep. Hij moet weten, ook voor zichzelf, wanneer hij moet stoppen. Je kunt mensen ook te veel uitdagen.”

Dat blijkt een moeilijke opgave voor Samsom. Hij is emotioneel betrokken bij zijn werk. Sommigen zien daarin de grootste valkuil voor het leiden van een grote fractie. Duyvendak: „Samsom is niet de man van meerderheden zoeken, eerder van het hard erin kleunen.” Liesbeth van Tongeren, oud-directeur van Greenpeace, nu Kamerlid voor Groenlinks: „Samsom zal geen Mark Rutte worden van wie alles afglijdt. Hij legt meer persoonlijke betrokkenheid in zijn werk. Hij wordt gedreven door de overtuiging dat hij een betere wereld voor zijn kinderen wil.”

Dat maakt hem ook kwetsbaar. Als hij over zijn gehandicapte dochter spreekt, raakt Samsom regelmatig geëmotioneerd. René Leegte, Kamerlid voor de VVD, voert stevige debatten met Samsom over kernenergie, noemt hem een „plezierige collega”, en zegt erbij: „Hij is bevlogen. Dat heeft ook een risicovolle kant. Hij liep eens een debat binnen terwijl hij te laat was. Samsom had voor zijn gehandicapte dochter gezorgd en zei bij binnenkomst: ‘Sorry, mantelzorg.’ Waarop de voorzitter hem terechtwees: vaderschap is geen excuus te laat te komen. Samsom heeft de neiging te veel met zijn gezin te dwepen.”

Door die emotionele betrokkenheid raakt kritiek Samsom diep. Voor afwachten is hij te ongedurig. Hij slaat direct terug. Duyvendak en Samsom trokken jarenlang samen op in hun strijd tegen het milieubeleid van rechtse partijen, totdat de PvdA regeringsverantwoordelijkheid kreeg en Samsom het beleid van ‘zijn’ milieuminister Jacqueline Cramer moest verdedigen. Dagblad Trouw organiseerde in 2007 een debat tussen de twee oude maten. Ze gingen elkaar nog net niet te lijf. Journalist Ingrid Weel: „Samsom sloeg hard met zijn hand op tafel, liep regelmatig boos weg en stond grommend tegenover Duyvendak. Hij leek te vergeten dat ik er ook nog was.” Op de opmerking van Jeroen Pauw deze week dat Samsom wel eens zijn zelfbeheersing verliest, antwoordde hij: „Steeds minder.”

De ergernis van Samsom komt zo snel opborrelen dat hij journalisten die kritisch over hem schrijven direct opbelt om verhaal te halen. Niemand hoeft op clementie te rekenen. Met Samsom krijgt de PvdA een pitbull, die met grote feitenkennis ten strijde trekt. Zijn fractie zal hij meesleuren. Leegte: „Hij heeft de neiging te doen alsof een mening algemeen is, terwijl het zijn mening is.”

Van Tongeren verheugt zich op de nieuwe PvdA-partijleider. Gevraagd naar het verschil met Cohen, zegt ze: „Hij zal Rutger Castricum op de schouder tikken en zeggen: kom maar op, vriend.”