Informatie zonder stopcontact

Bijna anderhalve meter boekenplank, 32 banden in kalfsleer. Voortaan wordt er niks meer in veranderd. Want ‘de Britannica’ wordt na 244 jaar niet meer gedrukt.

Het is voorbij. Er komt geen nieuwe druk meer van de Encyclopaedia Britannica. Dit maakte de Amerikaanse uitgever eerder deze week bekend. De bestaande oplage wordt nog verkocht, à $1.395 (€1.068) voor een complete set – $23 per kilo. Daarna zal hij alleen nog tweedehands beschikbaar zijn – een ‘ongebruikte’ uit 1991 wordt nu aangeboden voor €250 op marktplaats.nl.

De Britannica is een monument in de boekenkast: 32 delen dundruk, in totaal 1 meter 40 breed, 29 cm hoog, circa 65.000 artikelen. Eeuwenlang stond de encyclopedie symbool voor de kennishonger uit de Verlichting (eerste druk, in drie delen: 1768). Maar op papier verkocht dat verlichtingsideaal steeds minder, al werd jaarlijks een nieuwe, herziene oplage gedrukt. In 1990 was die oplage nog 120.000 stuks, vorig jaar was het minder dan 10.000.

Het waren vooral bibliotheken en bibliofielen die de papieren encyclopedie nog kochten. Want je moest wel echt van papier houden. De encyclopedische informatie zelf was al lang veel goedkoper. Voor $80 (€61) koop je een jaar lang toegang tot de Britannica op internet– uitgebreider dan in druk. De dvd kost maar $40 – voor 80.000 artikelen. Volgens de uitgever hebben wereldwijd al meer dan 100 miljoen gebruikers toegang tot de betaalde internetsite, overigens vaak onder collectieve abonnementen van bibliotheken.

Het was onvermijdelijk. Op het blog van de Britannica blaast een hardcore lezer nog droevig de loftrompet over de papieren editie die nooit meer zal verschijnen: „Het is een droevige droevige dag, geen internet nodig, geen stopcontact, geen batterijen nodig om te lezen.” Maar ene Andrew Pringle vat er het noodlot van de Britannica als volgt samen: „God zij dank! Ik ben het zat om drie minuten lang een antwoord op te zoeken in een encyclopedie terwijl ik het in drie seconden kan googlen.”

Lange tijd was het nog zo dat de Britannica betrouwbare informatie had, terwijl op internet iedere idioot je maar wat wijs kon maken, ongecorrigeerd door een zorgvuldige redactie. Maar de gratis internetencyclopedie Wikipedia, waarbij gebruikers zelf de artikelen kunnen corrigeren, doorbrak dat monopolie. Al in 2005 werd door het tijdschrift Nature vastgesteld dat in een willekeurig artikel over een wetenschappelijk onderwerp de Britannica gemiddeld drie onjuistheden bevatte, in het parallelle Wikipedia-artikel werden er er vier geteld. De Britannica bestond toen 237 jaar, Wikipedia 5. En de Wikipedia is alleen maar beter en uitgebreider geworden, zeker de Engelse en de Duitstalige versies tellen vele uitmuntende artikelen, en niet zelden zijn ze uitvoeriger dan de Britannica-versies.

Snel doorzoeken, handige doorlinkjes naar andere teksten: niet alleen voor Andrew Pringle is de superioriteit van online content evident. De trotse Nederlandse Winkler Prins-encyclopedie beleefde haar laatste papieren druk in 1993 en leeft alleen nog voort online (à €20 per jaar). Ook de nog veel trotsere Duitse Brockaus Enzyklopädie is waarschijnlijk voor het laatst in 2006 gedrukt (€2.820 per set), al lijkt de uitgever nog steeds niet het definitieve besluit te hebben genomen. Een dvd van de complete Brockhaus met maandelijkse update kost nu €99, er is geen online-editie.

De definitieve keuze voor online door Britannica heeft een lange geschiedenis. Tussen 1999 en 2001 was de internetsite zelfs helemaal gratis, en in die periode werden ook al geen nieuwe papieren oplages gedrukt. De internetadvertenties zouden méér dan genoeg geld opbrengen. Dat idee werd weer snel verlaten.

Het huidige afscheid van de drukpers is overigens niet de eerste grote wending van dit product van de Verlichting. De grootste verandering tot nu toe was waarschijnlijk de veramerikanisering begin twintigste eeuw, toen het hoofdkwartier verplaatst werd van Edinburgh naar Chicago en de agressieve verkoop-aan-de-deur-tactieken werden ingezet en ook een groot succes bleken.

Begin jaren zeventig werd de opzet van de encyclopedie nog eens radicaal omgegooid. Voortaan bestond de eerste helft (deel 1-12) uit de micropaedia: korte artikelen van minder dan 750 woorden. De tweede helft werd de macropaedia: lange overzichtsartikelen die soms lazen als een boek, vele honderden pagina’s lang (deel 13-29). En in de jaren negentig volgde de digitale revolutie. De Britannica kwam al in 1989 uit op cd-rom en in 1994 was ze de eerste encyclopedie op internet. Die digitale revolutie is nu voltooid. Het boek gaat dicht.