Freud en Jung verstrikt in leerzame liefdesdriehoek

A Dangerous Method. Regie: David Cronenberg. Met: Keira Knightley, Michael Fassbender, Viggo Mortensen, Vincent Cassel. In: 21 bioscopen. ****

De kin van Keira is inmiddels al veel becommentarieerd. Het is dan ook even schrikken voor wie onvoorbereid de openingsscène van A Dangerous Method ziet. Keira Knightley speelt Sabina Spielrein, een hysterische vrouw die bij de jonge arts Carl Gustav Jung in therapie gaat. Zij lijkt wel bezeten door de duivel. Haar lichaam wringt zich in allerlei bochten terwijl ze hem duidelijk probeert te maken wat haar scheelt. Ook haar gezicht verdraait zich, waarbij Knightley haar kin schrikbarend ver naar voren schuift. Hierdoor ben je eventjes helemaal uit de film. Is dit fysiek mogelijk?

Gelukkig duren de scènes waarin Knightley haar stinkende best doet een hysterica te imiteren niet zo heel lang. Daarna volgt een boeiende biopic over de moeizame relatie tussen de jonge psychiater Carl Gustav Jung en zijn Weense leermeester Sigmund Freud.

Regisseur Cronenberg baseerde zijn historische film op het toneelstuk The Talking Cure van Christopher Hampton, die veel ervan weer ontleende aan het vuistdikke boek A Most Dangerous Method (1993) van John Kerr. De film begint in 1904, als Spielrein zich meldt bij Jung, en eindigt in 1913, als Freud en Jung ieder hun eigen pad kiezen en de vriendschap voorgoed voorbij is. Het draait vooral over de begrippen die ten grondslag liggen aan de psychoanalyse: deze film is een ideeëndrama, eerder dan een kostuumdrama.

Concepten als repressie, de seksuele aard van neuroses en overdracht tussen patiënt en psychoanalyticus worden in gesprekken tussen Jung en Freud of Jung en Spielrein netjes uitgelegd. En wat ze in de praktijk betekenen, illustreert hun relatie. Als Jung (Michael Fassbender) de vriendschap met Freud (Viggo Mortensen) opzegt, is dat in feite een illustratie van het begrip vadermoord. En als Jung een affaire begint met Spielrein, geeft hij toe aan zijn eigen driften. Ook de casus van Spielrein wordt geanalyseerd, met diep weggestopte, verboden verlangens uit haar kindertijd die tijdens de droom- en psychoanalyse aan de oppervlakte komen. Waarbij het de vraag is of Spielrein inderdaad billenkoek van Jung kreeg.

De ironische en honende manier waarop de Joodse Freud de Zwitser Jung bejegent, maakt de film soms bijna tot komedie. Freud bespot de zweverige kant van Jung, diens belangstelling voor het occulte – maar in zijn spot schuilt diepe ernst. Omdat de psychoanalyse flink onder vuur lag, moest je volgens Freud de tegenstanders geen munitie geven om het wetenschappelijke gehalte ervan te kritiseren. Jungs hang naar het bovennatuurlijke bracht de goede zaak in gevaar.

De stijl die Cronenberg voor A Dangerous Method kiest, is klinisch, wat goed past bij het onderwerp. De fotografie van vaste cameraman Peter Suschitzky is bijkans koud. Dat geeft een laboratoriumgevoel, met personages die in proefopstelling worden geanalyseerd. De kadrering is strak, de beeldcomposities zijn even rigide als het Oostenrijkse Keizerrijk waarin de film zich afspeelt. Maar wat er onder die stijfheid allemaal borrelt: daar gaat het uiteindelijk om.