Europese regeringen moeten juist méér geld uitgeven

Steeds meer euro- landen hebben moeite met de strenge begrotings- regels die ze zichzelf eind vorig jaar hebben opgelegd. Ze vinden de Italiaanse econoom Mariana Mazzucato aan hun zijde. „Met hun bezuinigingsmanie ondergraven eurolanden hun eigen herstel.”

‘Als eurolanden keihard blijven bezuinigen, verergert de recessie en komen ze in een depressie terecht. Ze moeten het omgekeerde doen: geld steken in die sectoren van de economie die het hardst kunnen groeien.” Mariana Mazzucato, hoogleraar economie in Sussex, kan bijna niet aanzien hoe eurolanden zichzelf de put in werken.

De recessie slaat toe. Banken lenen bijna geen geld meer uit. Bedrijven durven nauwelijks te investeren vanwege alle financiële en politieke onzekerheid. „En juist op zo’n moment vergroten regeringen de economische krimp door óók de broekriem aan te halen? Ze verplichten zichzelf en elkaar daar zelfs toe met een nieuw verdrag, dat regeringsleiders begin maart ondertekenden. Zo maken ze de crisis juist erger. Wat een masochisme.”

Mazzucato werd in Italië geboren, maar vertrok op haar vijfde naar de Verenigde Staten, omdat haar vader aan de Princeton-universiteit ging werken. Als geen ander weet zij wat voor effect het op een land heeft als de overheid te weinig investeert in kennis en innovatie.

Als de Europanen niet uitkijken, schreef ze vorig jaar in het boek ‘The Entrepreneurial State’, zetten ze zichzelf met de huidige bezuinigingsrondes internationaal op immense economische achterstand. Opkomende economieën als Brazilië en China investeren massaal in onderzoek en ontwikkeling van groeisectoren als groene energie.

Mazzucato’s pleidooi wordt gevoed met data uit een pan-Europees onderzoeksproject van zeven universiteiten naar het effect van innovatie op de economie. Ze roeit hiermee keihard tegen de politieke stroom in. Maar ze legt de vinger met zó veel enthousiasme en overtuigingskracht op de zere plek, dat ze al maanden niet weg te slaan is uit tv-studio’s van BBC en Bloomberg. Ook adviseert ze de Europese Commissie. Deze dag is ze in Brussel voor een seminar bij het Vlaams-Nederlandse centrum De Buren.

Waarom moeten overheden juist nu investeren?

Mariana Mazzucato: „We komen alleen uit de recessie als de economie weer groeit. Veel mensen denken bij ‘groei’ aan het bedrijfsleven. Maar bedrijven zijn onvoorspelbaar. Daarom moeten overheden het voortouw nemen als bedrijven, zoals nu, de adem inhouden en de boel niet vertrouwen. Regeringen geven vaak teveel uit als het economisch goed gaat en te weinig als het tegenzit. Het moet andersom. We komen aan het eind van de IT-boom, maar we weten al wat de volgende wordt: alles wat met groene energie te maken heeft. Dit is een onzekere fase. Bedrijven zien teveel risic’s, wachten af. Als overheden erin springen, volgen bedrijven makkelijker. Het geeft vertrouwen.”

Wie zegt dat?

„Zo werkt het altijd. Veel hightech-ontwikkelingen worden niet, zoals velen denken, door de privésector aangezwengeld, maar door de overheid. Kijk naar Silicon Valley in Californië. Volgens de mythe werden veel bedrijven daar in garages geboren. Velen vergeten dat de overheid gericht en bewust geld stak in die ontwikkeling. Pas daarná sloegen die jongens in hun garages aan het experimenteren. Omdat er een raamwerk was. Laatst zag ik een onderzoek naar medicijnen, ook in de VS. 75 procent van alle innovatieve medicijnen blijkt de afgelopen vijftig jaar te zijn ontwikkeld met overheidssubsidie. Waarom? Omdat, zelfs los van de crisis, de eerste stap in een nieuwe richting meestal niet van bedrijven komt. Pas als anderen erin duiken, vinden ze het veilig genoeg om mee te gaan.”

… en om met de winst te strijken.

„Ook dat. Dit pakken overheden vaak verkeerd aan. Maar het kan anders. Kijk naar Finland. Dat verdiende jarenlang veel geld aan Nokia. De overheid dook daarin voor de private geldschieters, maar wilde later in de winst delen. Zo heb je méér geld om opnieuw te investeren. Dit is wat Keynes bedoelde met het multipliereffect. Ook de Chinezen hebben dat voor ogen. Ze hebben net aangekondigd 1.500 miljard dollar in groene energie te steken. Zij zien: iedereen gaat die kant op, hoe eerder we erbij zijn hoe beter het voor ons is.”

Regeringen van eurolanden hebben nu toch geen boodschap aan Keynes?

„Nee, helaas. Ze bezuinigen en denken dat ze de economie kunnen stimuleren met alleen liberalisering en deregulering. Dat is wat premier Mario Monti doet in Italië. Liberalisering en deregulering zijn daar erg nodig. Ik heb aan gedoceerd aan de Bocconi-universiteit in Milaan – waar Monti ook zelf is afgestudeerd en waarvan hij in het begin van de jaren ’90 ook lector is geweest – en ondervonden hoe vastgeroest de economie is. Ik had toen baby’s en een blik melkpoeder kostte tweemaal zoveel als in buurlanden. Maar het is een misvatting te denken dat je een economie die al tien jaar niet of nauwelijks groeit, alleen met liberalisering weer aan de gang krijgt. Eén component ontbreekt hier: investeringen.”

Misschien komt Monti daar later mee?

„Dat zou me verbazen. Hij is een liberaal. Maar als bedrijven niet investeren in een krimpende economie, heb je die pot overheidsgeld hard nodig. In de jaren ’80 liberaliseerde Italië ook sterk. Het eerste wat het telecombedrijf na de privatisering deed, was snijden in onderzoek en ontwikkeling. Dat is funest. Het Duitse concern Siemens won laatst een Britse aanbesteding voor treinstellen. Veel Britten riepen: ‘Waarom geen Brits bedrijf?’ Maar Siemens steekt gigantische bedragen in technologisch onderzoek en wint al jaren alle innovatieprijzen die er te winnen zijn. Het was gewoon de beste kandidaat. Vergelijk dat met Fiat, dat niets investeert. Hoe wil je dat dit een grote autoverkoper blijft?”

Hoe reageert de Europese Commissie op uw verhaal?

„Ik adviseer Máire Geoghegan-Quinn, de Ierse eurocommissaris voor Onderzoek, Innovatie en Wetenschap. Zij wil wel. Maar ze vindt steeds haar collega voor Economie en Monetaire Zaken op haar pad, die zegt: ‘Neenee, overheden mogen niets uitgeven want de begrotingstekorten zijn te hoog!’ ”

U bedoelt Olli Rehn?

„Ja. Die twee commissarissen maken verschillende diagnoses van de crisis. Compleet schizofreen.”

Is het niet begrijpelijk dat mensen als Rehn bang zijn dat de markten de eurozone afslachten?

„Als ze zo doorgaan krijgen eurolanden hun afwaarderingen ook wel. Beleggers zijn niet bang voor goede, zinvolle investeringen. Ze snappen dat je met alleen bezuinigen geen groei genereert. Beleggers zijn wél bang voor een faillissement van een euroland. De onzekerheid over Griekenland duurt al twee jaar. Zolang eurolanden die niet wegnemen, houden ze last van de markten. Nu wordt Griekse schuld gereduceerd en komt er een tweede hulppakket. Maar velen betwijfelen of dat genoeg is. De Europese Centrale Bank kan dit probleem oplossen door staatsobligaties op te kopen. Maar dat mag niet van regeringen. Ze pompt onder Mario Draghi [president van de ECB, red.] veel geld in de banken, in de hoop dat die hun staatsobligaties niet verkopen. Daarmee wil Draghi indirect hetzelfde bereiken: de prijs van die obligaties stabiliseren. Maar het is second best. De banken zitten op dat geld en lenen niets door aan bedrijven. De economie glijdt af. Vandaar dat de markten eurolanden op de huid blijven zitten. Dit probleem hebben eurolanden zelf geschapen. Méér Europa, en je bent van het gedonder af.”

Het probleem is politiek, niet economisch?

„Absoluut. Noorderlingen zeggen: ‘Wij doen het goed, want wij zijn zuinig geweest, en die lui in het zuiden hebben geld over de balk gegooid’. Daar klopt niets van. Duitsland doet het goed, maar je denkt toch niet dat dit alleen komt doordat de regering-Schröder destijds de lonen matigde? Je genereert geen groei door salarissen te korten. Niet bij bedrijven, niet bij overheden. Wat de Duitsers zo goed doen, is overheidsgeld in goede projecten en sectoren steken. Ze investeren in human capital, onderwijs, ontwikkeling. Dát is het Duitse succesverhaal. Dát verklaart waarom ze zoveel machineonderdelen exporteren. Scandinavië doet dit ook redelijk goed. En Spanje, althans voor de crisis. Spanje gold voor iedereen als voorbeeld. De Spanjaarden investeerden gericht in onderwijs, in technologie. Het land is volgezet met windmolens en zonnepanelen. Allemaal aangejaagd met publiek geld. De Spaanse crisis werd door de privésector veroorzaakt: de huizenmarkt. De overheid deed het goed: lage schuld, nauwelijks begrotingstekort. Nu zeggen dat Spanje teveel geld uitgaf, is oneerlijk. Dat slaat op Griekenland, op Italië, maar niet op Spanje.”

Spanje verzet zich tegen extra bezuinigingen die andere eurolanden het opleggen.

„Dat begrijp ik wel. Noordelijke landen, die het nieuwe Europees verdrag hebben doorgedrukt dat tekorten hard afstraft, stellen de verkeerde diagnose en dienen het verkeerde medicijn toe. Als Spanje nóg meer bezuinigt, wordt de crisis erger. Met hun austerity mania [bezuinigingsmanie, red.] ondergraven eurolanden hun eigen economisch herstel.”

Ook noorderlingen?

„Natuurlijk. Als wij Griekenland helpen geld te verdienen aan zonne-energie, worden we er allemaal beter van. Je geeft het land weer inkomsten én perspectief. Wat wij moeten doen, is zorgen dat er publiek geld in gaat om bedrijven de weg te wijzen. Zo kunnen we de eurocrisis en die moedeloos makende debatten over solidariteit achter ons laten. Natuurlijk is dit goed voor Nederland. Alle Europese economieën zijn met elkaar vervlochten. We zitten samen in die spiraal. We moeten er ook samen weer uit. Dat kan. Maar dan moeten we ophouden elke dag nieuwe bezuinigingen uit te braken, en eindelijk weer eens kijken waar onze kansen liggen.”

Caroline de Gruyter