Een verzoening

Het thema van de Boekenweek, ‘Vriendschap en andere ongemakken’, is zeker van toepassing op een van de interessantste literaire vriendschappen van de afgelopen decennia: die tussen Nobelprijswinnaar V.S. Naipaul en reisboekenschrijver Paul Theroux. De heren doorliepen alle stadia die bij een vriendschap kúnnen horen: van vertrouwelijkheid tot verwijdering tot verzoening.

Ik dacht aan hen, omdat ik onlangs in de ramsj het (vertaalde) boek zag liggen dat Theroux er in 1998 over schreef: De geschiedenis van een vriendschap. Laat het u niet ontgaan, ook al krijgt u er niet het boekenweekgeschenk mee; een boeiender boek over vriendschap is deze week niet te koop.

Dertig jaar waren ze bevriend toen hun vriendschap afliep. Wat de oorzaak was, blijft ook in dit boek vaag. Elders las ik dat Naipaul Theroux verdacht van verleiding van zijn eerste vrouw; Theroux houdt het zelf op een rolverandering in hun relatie: van onderdanige bewonderaar, die veel te danken had aan de protectie van de grote meester, was hij getransformeerd tot een kritische vriend. Naipaul begon zich daarop van Theroux te distantiëren. Toen Theroux in een catalogus enkele van zijn eigen boeken aantrof, ‘with love’ gesigneerd voor Naipaul en zijn vrouw, was de breuk onvermijdelijk.

Naipaul wees later elke toenadering af. Toen ze elkaar eens toevallig op straat tegenkwamen, vroeg Theroux hem: „Wat staat ons dan verder te doen?” Waarop Naipaul koeltjes antwoordde: „Take it on the chin and move on”, door Tinke Davids vertaald met: „Draag het moedig en leef verder.”

„Meer zou er niet komen”, schrijft Theroux dan. „En ik voelde de schok van iets wat voorbij was, als een klap in mijn gezicht – gekwetst terwijl het bloed in mijn lichaam bonsde.”

Hij zou in zijn boek wraak nemen met meedogenloze beschrijvingen van het karakter van zijn vriend. „Hij was eigenlijk een halfzachte ziel met wrede trekjes, en zoals veel wrede mannen was hij ietwat sentimenteel. Hij was depressief. Hij huilde gemakkelijk.” Het leek kwaadaardige roddel, maar het werd jaren later allemaal bevestigd in de geautoriseerde biografie van Naipaul door Patrick French, die overigens meende dat Theroux eerder een helper dan een echte vriend voor Naipaul was geweest.

Terwijl ik dit alles zat na te lezen, schoot me te binnen dat er inmiddels een of andere verzoening had plaatsgevonden. Hoe zat het ook weer? Hier volgt een lesje in verzoening. The Independent berichtte er op 30 mei 2011 over, inclusief een fotootje van twee beschaafd lachende heren.

Beiden waren te gast op het literaire Hay Festival in Wales. Daar was ook schrijver Ian McEwan aanwezig. Theroux liet McEwan aan Naipaul vragen of hij een uitgestoken hand zou weigeren. Nee, zei Naipaul, waarop Theroux op zijn oude vriend afstapte en hem een hand gaf. Naipauls vrouw Nadira (zijn tweede) commentarieerde: „Paul benaderde hem en zei dat hij hem gemist had. Het was heel hoffelijk en mooi van hem. Dit is dus het einde van de literaire ruzie.”

Zouden ze nu ook weer geregeld samen gaan lunchen, zoals vroeger? „Je weet maar nooit”, zei Nadira. „Het is een vreemde wereld.”

Mij zou het verbazen. Een handje schudden ten overstaan van de wereldpers is nog iets anders dan een volledige verzoening. Zoiets ligt niet in de aard van Naipaul. Een vriend die je teleurgesteld had, moest je nooit een tweede kans geven, schreef hij ooit.