'We leven niet in de ware wereld'

Als vanzelf en ongemerkt nemen mensen stemmingen van elkaar over. De heftigheid neemt toe, met dank aan internet. Massapsycholoog Jaap van Ginneken schreef er een boek over. ‘We leven in onze voorstelling van de ware wereld.’

Je hebt afgesproken met een vriendin in een café. Als ze binnenkomt, zie je meteen hoe energiek en vrolijk ze is. Nog voordat ze zit, begint ze te vertellen over haar nieuwe liefde. Hij is alles wat ze zich maar kan wensen van een man. Ze straalt. Ook jij voelt dat je gloeit. Je deelt in haar geluksgevoel.

Je peuter van een jaar loopt pas net. Een deurpost biedt houvast. Zijn oudere broertje smijt de deur dicht. De pijn van je peuter voel je in je eigen vingers.

Twee voorbeelden van stemmingsbesmetting. Het verschijnsel is ouder dan de mensheid: het vermogen van sociale wezens ongemerkt, reflexmatig, gevoelens van elkaar over te nemen. Onder vier ogen. In groepen. In massa’s.

Nieuw is de snelheid waarmee emoties zich explosief verbreiden via het wandelende, wereldwijde web. Ongekend is ook het bereik. Golven van emoties jagen over de wereld, zonder dat mensen die aangestoken worden elkaar zien of elkaar kennen.

Daarover gaat het vorige week verschenen boek van massapsycholoog Jaap van Ginneken (69): Het Enthousiasmevirus. Ondertitel: Hoe gevoelens zich explosief verspreiden nu iedereen online is.

In het afsluitend dankwoord noemt u de bakkersvrouw van Boulangerie de la Plage in Zuid-Frankrijk waar u woont met vrouw en zoon. Dat heeft te maken met het thema van uw boek?

„Elke werkdag begin ik met hetzelfde ritueel. Een kwartier voor zonsopgang sta ik op. Dan rijd ik naar het buurdorp, koop de Herald Tribune, nestel me op het terras van het café, met een croissant en espresso. Daarna loop ik naar de bakker voor een geurige, krakende, vederlichte baguette. De bakkersvrouw is altijd hartverscheurend opgewekt. Ze vraagt: ‘Heeft u die mooie zonsopgang gezien.’ Ze zegt: ‘Wat hebben we het toch getroffen.’ Haar opgeruimdheid is aanstekelijk. Die neem ik mee naar huis. Die verspreid ik om me heen.”

Wat gebeurt er als u de bakkerij chagrijnig binnenstapt, misschien wel depressief?

„Negatieve emoties verspreiden zich makkelijker dan positieve. En ik neig naar chagrijn en somberte. Toch krijgt het goede humeur van de bakkersvrouw altijd weer de overhand.

„Misschien zoek ik daarom het gezelschap van optimistische mensen. Mijn vrouw is onredelijk vrolijk. Voordat ik deze week naar Nederland vertrok, stond ze een overhemd voor mij te strijken. Zingend. Dan schiet ik vol.”

Geef eens voorbeelden van grootschalige stemmingsbesmetting dankzij internet en sociale media.

„De rouwgolf na het overlijden van Michael Jackson. De reacties op de dood van Steve Jobs. Dat nieuws verspreidde zich over de wereld met een record van tienduizend tweets per seconde. Een ander voorbeeld: de politieke omwentelingen in het Midden-Oosten. Een vernederde fruitverkoper steekt zichzelf in brand. Een demonstratie diezelfde avond wordt door politie uit elkaar geslagen. Met mobiele telefoons gemaakte beelden gaan de wereld rond. Verontwaardiging verspreidt zich online als een lopend vuur. Net zoals het enthousiasmevirus voor verandering.”

Wat gebeurt er als de hele wereld meeleeft bij de dood van een megaster.

„Dat werkt het best als de betrokkene ambigu is, schijnbaar onverenigbare eigenschappen heeft. Zoals Lady Di: jetsetter en Florence Nightingale tegelijk, begaan met aidspatiënten. Of Michael Jackson. Bejubeld en eenzaam. De zwarte die wit wilde zijn. Op een persoonlijkheid met sterk uiteenlopende kanten kun je het meest projecteren. Bij massale rouw resoneert ook altijd een residu van treurnis dat elke mens met zich meedraagt. Een neerslag van vernedering en alles wat is misgegaan.”

Was de Elfstedenkoorts ook een voorbeeld van stemmingsbesmetting?

„In hoge mate. Iedereen met een greintje verstand kon weten dat het veel te voorbarig was om te speculeren over een Elfstedentocht. Het ijs was veel te dun. Het was haast te kwader trouw dat media eindeloos bleven berichten over die pseudogebeurtenis.

„Daarbij speelde ook een culturele component een rol. Nostalgie, de hang naar de jaren vijftig, toen we als Nederlanders zo gezellig onder elkaar waren. Er is geen evenement zo blank, blond en blauwogig als de Elfstedentocht, 110 procent Fries en Hollands.”

In moeilijke tijden hebben mensen extra behoefte aan geruststelling en onbezorgd vermaak?

„Daarom verwacht ik ook een heftige sportzomer. Nederland is in de ban van extra bezuinigingen. Of het kabinet er uitkomt of niet, mensen gaan er financieel op achteruit. In die omstandigheden is er niks fijner dan je te verkneukelen op een EK Voetbal of de Olympische Spelen, met liefst grote successen voor Nederland. Prima bliksemafleiders.”

Stemmingsbesmetting leidt tot andere zienswijzen en andere voorkeuren. Dat leidt weer tot ander gedrag?

„Dat zien we in periodes die als bedreigend worden ervaren. In moeilijke tijden geven mensen de voorkeur aan tragere, troostende, betekenisvollere muzikale hits. Politici met langere gezichten worden dan als meest capabel gezien. Mannen zien het liefst een Play-mate die ouder, groter en zwaarder is dan het kleinere, lichtere meisje op wie ze in goede tijden vallen.”

U schrijft: ‘De emotionele achtbaan van hypes en scares brengt aardbevinden en tsunami’s teweeg in de wereldopinie.’ Waarom zien wereldleiders, beleidsmakers en ondernemers grote, onverhoedse stemmingsomslag zelden aankomen?

„Omdat ze een mechanistisch wereldbeeld hebben. Ze gaan uit van: meten is weten, weten is voorspellen, voorspellen is beheersen. Maar de publieke opinie is net zo grillig als het weer. Soms heeft een onmeetbare kleine oorzaak enorme gevolgen.

„We leven niet in de ware wereld. We leven in onze voorstelling van de ware wereld. Die is beperkt en meestal geflatteerd. President-directeuren en marketingdirecteuren zouden vaker naar verjaardagen moeten gaan van verre familie. Waar de meeste mensen hen niet kennen. Achter een slagroompunt zouden ze andere gasten eindeloos moeten bevragen over hun producten. Tot de achterkant zichtbaar wordt. Juist die achterkant kan het vertrouwde beeld radicaal doen kantelen.”

Wat is het risico van een emotievirus dat zich steeds sneller en verder verspreidt?

„Dat we met zijn allen het slachtoffer worden van een soort bipolaire stoornis, waarbij manische en depressieve stemmingen elkaar voortdurend afwisselen. Dat we bal in een flipperkast worden die steeds op en neer schiet in een tegenstrijdig universum.

„Ik moet er niet aan denken 24 per dag online te zijn. Ik wil niet voortdurend blootstaan aan een bombardement van stemmingen.”

En wat zijn de risico’s voor de samenleving?

„Door de explosie van hyperconnectiviteit wordt de kans op politieke en sociale omwentelingen enorm vergroot. Stemmingen ketsen als een schietstoel heen en weer. Dat kan leiden tot vluchtigheid en instabiliteit.

„Politieke gunst kan snel verschuiven. Politieke leiders zijn erop gespitst vooral geen fout te maken. Elk foutje kan fataal zijn: door de televisie 24 keer herhaald, door sociale media verder uitvergroot. Politiek gaat niet langer over plannen, laat staan over grondbeginselen. Politiek is beeldvorming, en beeldvorming over de beeldvorming. Dat werpt vragen op over de kwaliteit van de democratie.”

Welke mogelijke voordelen ziet u?

„Dat mensen voortdurend informatie uitwisselen via het net maakt het mogelijk vrij nauwkeurig stemmingen te peilen. Met computeranalyse van tweets kun je Oscarwinnaars voorspellen, net zoals kijkcijfers en aandelenkoersen. Ieder groot bedrijf en iedere overheid zal zich in de toekomst bedienen van sentiment analysis en opinion mining. Om voorbereid te zijn op kansen en bedreigingen.

„Een ander mogelijk voordeel: de global village die Marshall McLuhan begin jaren zestig zag ontstaan door de opmars van de massamedia, zou meer dan een halve eeuw later werkelijkheid kunnen worden. Tijd en plaats vormen geen belemmering meer voor communicatie. Het wandelend web verbindt de mensheid. Dat zou tot mondiale lotsverbondenheid kunnen voeren. Iedereen leeft mee met elkaar.

„Laat ik me nog een utopische uitglijder permitteren. We weten dat een aantal nijpende mondiale problemen, zoals de opwarming van de aarde, alleen mondiaal kan worden opgelost. Stemmingsbesmetting zou ertoe kunnen bijdragen dat dit daadwerkelijk gebeurt.”

Het Enthousiasmevirus, Jaap van Ginneken, uitgeverij Business Contact, 19,95 euro.