Tom Lanoye’s Boekenweekgeschenk ‘lijkt wel door Mulisch ingeblazen’

Tom Lanoye in een uitzending van de De Wereld Draait Door eind vorige week. Foto Screenshot DWDD

Als je Boekenweekgeschenk wordt vergeleken met Harry Mulisch, dan weet je dat je een goede novelle hebt geschreven. Het overkomt de Belg Tom Lanoye vandaag in NRC Handelsblad. Vanavond is hij de koning van het boekenbal, de traditionele aftrap van de Nederlandse Boekenweek.

Recensent Elsbeth Etty schrijft vandaag in NRC Handelsblad:

In het Boekenweekgeschenk 2012 heeft de Vlaamse duivelskunstenaar Tom Lanoye de eindfase van de Koude Oorlog op literaire wijze vormgegeven alsof Harry Mulisch het hem heeft ingeblazen. Zijn op ware gebeurtenissen gebaseerde novelle Heldere hemel begint waar De ontdekking van de Hemel eindigt. “In Moskou heeft sinds kort een verlicht personage het voor het zeggen”, schrijft Mulisch in de epiloog van zijn roman, “binnen vijf jaar wordt de Berlijnse muur gesloopt.” In Lanoyes noodlotsdrama zal het nog slechts vijf maanden duren voordat de wereld definitief kantelt.

En NRC Handelsblad is niet de enige die het Boekenweekgeschenk van Lanoye prijst. De Volkskrant noemt het “eindelijk een Boekenweekgeschenk om trots op te zijn.”

Nu.nl betitelt het met een verwijzing naar de titel als “een hemels Boekenweekgeschenk.” Het Belgische tijdschrift Knack heeft het over “een absurdistische, vrouwelijke wraakkomedie met overtuigende dialogen.”

Documentaire over Lanoye in Het uur van de Wolf:
Get Microsoft Silverlight
Bekijk de video in andere formaten.

Vliegtuigcrash als symptoom van desintegratie

Lanoye heeft dus een waargebeurd incident als basis genomen voor zijn Boekenweekgeschenk. Op 4 juli 1989 drong een onbemand Sovjet-gevechtsvliegtuig het NAVO-luchtruim binnen en stortte nabij het Belgische Kortrijk neer op een huis.

Dat incident maakt Lanoye volgens Etty “op meesterlijke wijze” tot symptoom van desintegratie: van het Sovjetsysteem én de idealen van de generatie 1968.

Volgens Etty analyseert Lanoye de politieke situatie van de tijd niet alleen diepzinnig, maar weet hij die ook “tot in het merg voelbaar te maken.”

De Boekenweek staat dit jaar in het teken van het thema ‘Vriendschap en Andere Ongemakken’.

Lanoye in DWDD nadat bekend werd dat hij het Boekenweekgeschenk mocht schrijven:

Meer dan een schrijver alleen

Het bijzondere aan Lanoye, de vierde Belg ooit die het Boekenweekgeschenk heeft mogen schrijven, is dat hij lang niet alleen schrijver is. NRC-redacteur Arjen Fortuin schreef vrijdag in de krant:

Maar Tom Lanoye is méér dan schrijver: de dichter, theaterman, essayist, columnist, performer en propagandist zitten ook in het pakket. Dus staat de eregast niet alleen op het Boekenbal en op talloze voorleesevenementen, maar ook in Carré, waar hij de theaterversie van zijn bestseller Sprakeloos zal spelen.

Boven alles is Lanoye volgens eigen zeggen overigens lezer. Want elke schrijver is in eerste instantie een lezer, vindt hij. Fortuin schreef:

Zoals bij veel lezende jongens, zeker in Vlaanderen, begon het voor Tom Lanoye allemaal met strips. “De Belgische stripcultuur is enorm gegroeid doordat tijdens de bezetting de toevoer van Amerikaanse strips stokte. De cultuur was er bovendien geschikt voor, in de glas-in-loodramen van onze kerken wordt ook een beeldverhaal verteld. Strips hebben een enorme invloed op mijn generatie gehad. Als ik Herman Brusselmans spreek gaat het altijd ook wel weer over Piet Pienter en Bert Bibber, of over het Spaansos van Jommekos – in de Vlaamse jeugdstrip Jommeke wordt ‘Spaans’ gesproken door achter tal van woorden ‘-os’ te plakken.”

En Fortuin vervolgt in zijn artikel uit de krant van vrijdag:

Vooral dankzij Lanoyes moeder, sinds Sprakeloos bij al zijn lezers bekend als theaterdier, leerde hij ook al vroeg de wereld aan toneelteksten kennen. “Uit een soort zendingsdrang hadden mijn ouders ingetekend op de Feniks-reeks, een serie van linnen hardcovers met veel Nobelprijswinnaars en enkele Vlamingen. Die stonden op een rij bij ons in de kast, niemand las ze.” Behalve de jonge Tom dan, die zo kennismaakte met het werk van schrijvers als Knut Hamsun en Arthur van Schendel. De jeugdafdeling van de bibliotheek van Sint Niklaas had hij toen al leeggelezen. “Ik las boeken als Xantippe van Paul Lebeau en vroeg om de oorlogsthrillers van Allistair MacLean. Dat vond men toch wel een beetje link voor een kind, die boeken vol wreedheid, seks en drank.”

Tom Lanoye afgelopen vrijdag opnieuw in DWDD in aanloop naar de Boekenweek:

Scherpe politiek analyserende blik opgebouwd in studententijd

Dat Lanoye de politieke situatie aan het einde van de Koude Oorlog zo haarscherp weet te analyseren, is waarschijnlijk vooral te danken aan zijn studietijd. Fortuin schrijft:

Inmiddels had Lanoye zelf ook literaire en theatrale ambities ontwikkeld en ging hij Germaanse filologie studeren, wat op een bittere teleurstelling uitliep. “Afgezien van een paar interessante werkgroepen over Boon, Claus en Leopold heb ik daar niets geleerd. We kregen tentamens over de namen en adresssen van de maîtresses van Multatuli of de vraag hoe Guido Gezelle als leraar was.” Lanoye stapte over naar politieke en sociale wetenschappen. “Ik ben lang blijven studeren, gebruikte het als een maatschappelijk camouflage-instituut. Ik werkte veel als kelner en zat vaak in de universiteitsbibliotheek. Ik wist toen al dat ik wilde schrijven en optreden.” In de bibliotheek werden alle nieuwe romans dadelijk aangeschaft en de volhoudende student kon alles lezen. “Alle ogen waren in de jaren zeventig op Nederland gericht, dáár gebeurde het. Ik las Mensje van Keulen, Maarten ’t Hart, Hans Plomp en Heere Heeresma. Die laatste maakte enorme indruk op me, hij schreef een soort porno waar je om kon lachen – helaas is hij later helemaal verdwenen.”

‘Tijdens drie maanden in Kaapstad moet er een meter boeken doorheen’

Lanoye brengt al twintig jaar de Europese winter in Kaapstad door. De tijd daar gebruikt hij nog altijd om heel veel te lezen. Hij zegt in het artikel van Fortuin:

“In zo’n kwartaal in Kaapstad moet er een meter boeken doorheen. Dat lukt nooit helemaal, natuurlijk. Maar Gertrude Stein zei al: ‘What’s the use of roots if you can’t take them with you’.”

Tom Lanoye opent aankomende middernacht de 77ste Boekenweek in de Stadsschouwburg in Amsterdam. Tot 24 maart zal hij dagelijks optreden om zijn Boekenweekgeschenk Heldere hemel te promoten.

Van het Boekenweekgeschenk, dat voor het eerst ook in Vlaanderen wordt verspreid, zijn bijna 900.000 exemplaren gedrukt.

Lees in de digitale editie van NRC Handelsblad het hele interview van Arjen Fortuin met Tom Lanoye.

Ernst-Jan Pfauth twittert vanavond vanaf het Boekenbal.