Luchtkastelen ontploffen in meesterlijke novelle

In het Boekenweekgeschenk 2012 heeft de Vlaamse duivelskunstenaar Tom Lanoye de eindfase van de Koude Oorlog op literaire wijze vormgegeven alsof Harry Mulisch het hem heeft ingeblazen. Zijn op ware gebeurtenissen gebaseerde novelle Heldere hemel begint waar De ontdekking van de Hemel eindigt. ‘In Moskou heeft sinds kort een verlicht personage het voor het zeggen’, schrijft Mulisch in de epiloog van zijn roman, ‘binnen vijf jaar wordt de Berlijnse muur gesloopt.’ In Lanoyes noodlotsdrama zal het nog slechts vijf maanden duren voordat de wereld definitief kantelt.

Op 4 juli 1989 dringt een onbemand Sovjet-gevechtsvliegtuig het NAVO-luchtruim binnen en stort vlakbij Kortrijk neer. Dat incident maakt Lanoye op meesterlijke wijze tot symptoom van desintegratie.

Ten eerste van het Sovjet-systeem. Als piloot Andrej Volkonski boven Polen uit zijn haperende MiG-23 springt, overdenkt hij de hervormingen van Gorbatsjov. Hangend aan zijn parachute herinnert hij zich zijn jeugd. Vliegen wilde hij, omhoog, omhoog, omhoog. Nu daalt hij alleen nog maar en zijn enige wens is dat zijn kist niet neerkomt op een stad en niemand het leven zal laten. ‘Daar is de wereld te groot voor en God te machtig.’

Ooit was de wereld even groot voor zijn generatiegenoten Vera en Walter, trotse bewoners van een zelfgebouwde protserige ‘fermette’ in Kooigem bij Kortrijk, waarop de MiG zal neerkomen. Zij behoorden tot de hemelbestormers van de ‘generatie 1968’, maar werden van kosmopolieten benepen burgers. Vera, heldin van deze tragedie, had zich wereldburger gevoeld, als door een windhoos opgetild en meegezogen in de culturele en politieke bevrijdingsbewegingen. Van haar idealen is niets meer over.

Ze werd zwanger, trouwde met Walter, die zijn grenzeloze vrijheid inruilde voor een carrière als landmeter en samen bouwden ze een nest op het platteland. Het huwelijk is gedesintegreerd, haar leven ook: ze is ingeruild voor een jonger exemplaar. De kern van deze even realistische als absurdistische novelle, waarin luchtkastelen ontploffen, is een theatrale scheldscène tussen de verraden echtgenote en de jonge maîtresse van haar man. Vera krijgt van haar liefdesrivale genadeloos een spiegel voorgehouden. Ze ziet wat er van haar is geworden en welk verval haar tegenstandster te wachten staat. Ze besluit Kooigem (what’s in a name) te ontvluchten. Nog net op tijd om niet door het neerstortende vliegtuig te worden getroffen. Er zal één dode vallen – een onpeilbaar verdriet, maar het incident zal nog geen rimpeling in de wereldgeschiedenis teweegbrengen.

In het commandocentrum van de NAVO bij Brussel wordt gelaten gereageerd. Chefstaf Rogers beseft hooguit dat hij ‘een nieuwe missie’ nodig heeft. Hetzelfde geldt voor de adjunct van de Vlaamse kwaliteitskrant die zijn louter commercieel ingestelde, incompetente hoofdredacteur niet kan interesseren voor de dreiging van de MiG. De lifestyle-bijlage heeft voorrang. „Wij kunnen geen enkele redacteur missen voor zo’n spookvliegtuig.” De perfecte metafoor voor een tijdperk waarin vastgeroeste, overbodige wereldbeelden wegsmolten zonder dat er nieuwe voor terug kwamen.

Het drama van complete desintegratie op alle fronten in de persoon van Vera heeft Lanoye niet alleen scherpzinnig politiek geanalyseerd, maar ook tot in het merg voelbaar gemaakt. Een topprestatie, in zo’n kort bestek.

Elsbeth Etty

Tom Lanoye: Heldere hemel. Stichting CPNB, 92 blz. Tot en met 24 maart gratis bij aanschaf van € 12,50 aan Nederlandstalige boeken.

Het ware verhaal over de MiG zonder piloot: pagina 12-13