Het p-boek overleeft als haute couture

Morgen begint de Boekenweek, maar wat valt er te vieren?Paul Sebes schetst de uitweg uit de crisis in boekenland.

Evolution is a bitch. Ten minste, als je stug blijft vasthouden aan anachronistische overlevingsstrategieën. Zo ook in het boekenvak, waar veel uitgevers en boekhandels momenteel vechten voor hun voortbestaan. De crisis in boekenland is niet alleen te wijten aan de steeds zuiniger levende consument, maar ook aan het feit dat de traditionele instituten zich niet snel genoeg hebben aangepast aan de nieuwe ontwikkelingen in het vakgebied.

Het is een treurige situatie en het gaat mij, als ‘oude rot’, uiteraard aan het hart dat de rol van boekhandel en uitgeverij steeds kleiner dreigt te worden. Zolang zij echter niet goed kijken naar auteurs- en consumentengedrag zal de neerwaartse spiraal niet worden doorbroken.

De omzet van boekhandels is met bijna 20 procent gedaald in de eerste maanden van dit jaar ten opzichte van 2011. Uitgevers maken geen winst – spaarzame uitzonderingen daargelaten – en als nagel aan de doodskist van het boekenvak is daar het e-boek.

En dat e-boek komt er: het aantal e-boekbezitters heeft na een trage start een hoge vlucht genomen. Synchroon daaraan groeit het aantal beschikbare Nederlandse titels met de dag. Het debat over het uithoudingsvermogen van het e-boek is daarom een achterhaald debat, dat slechts koppige bibliofielen die achter de feiten aanlopen serieus nemen.

Het e-boek heeft een paradigmawisseling in de boekenwereld bewerkstelligd. Aanvankelijk brachten uitgevers slechts succesvolle boeken uit in e-boekvorm, tegenwoordig zien wij dat de rollen steeds vaker omgedraaid worden: bij een slechte voorverkoop verschijnt allereerst het e-boek en later pas – bij een grote afname hiervan – een printversie. Het goedkope massaproduct krijgt de voorkeur. Oftewel, de rangorde is onderuitgehaald. Het e-boek gaat de koppositie van het p-boek (papieren boek) overnemen en dat heeft nogal wat tot gevolg. De traditionele functies van een uitgeverij zoals productie, opslag en distributie zijn publiek bezit geworden. Iedereen met een laptop kan een e-boek in elkaar draaien en de opslag van de voorraad regelen met een druk op de knop. De auteur kan zijn gedachtegoed via het internet zelfs verder en sneller verspreiden dan welke uitgeverij ook.

Dit alles kan bovendien grotendeels kosteloos, in elk geval veel goedkoper dan via de traditionele kanalen. Daarbij is het uitgeven van eigen werk online, op zijn zachtst gezegd, laagdrempelig. Steeds meer auteurs richten zich direct tot e-boekportals als Amazon en Kobo om hun creaties de wereld in te helpen. Deze auteurs zijn pientere adepten die hun positie als auteur overwogen en de volgende conclusie trokken: het recht op uitgeven behoort niet langer alleen toe aan de uitgever.

De uitgever doet weliswaar nog steeds dienst als keurmerk, maar steeds meer auteurs, zeker in sommige goedverkopende genres als thrillers, business, sport, fantasy en sciencefiction, geven daar niet om. Ook de auteur van (literaire) fictie zal op een gegeven moment volgen. De voorbeelden komen, zoals zo vaak, uit de Verenigde Staten: de laatste Grisham verkocht daar vier keer zoveel e-boeken als p-boeken, en een dame die 600.000 e-boeken verkocht met haar achtdelige fantasyreeks, werd pas na dit aantal benaderd door een traditionele uitgever.

Beginnende schrijvers kiezen dan ook steeds vaker voor een literair agent in plaats van een uitgever, omdat de agent – net als het e-boek en het internet – taken kan overnemen die nodig zijn voor publicatie: hij beschikt over een breed promotienetwerk, kent redacteuren en is vooral ervaren in de wat moeilijk te doorgronden (internationale) rechtenhandel. Het Nederlandse boekenvak vindt het misschien onwennig, maar ik zeg maar zo: alles went, ook een agent.

Aan de andere kant hoeft, godzijdank, het e-boek niet de ondergang van het p-boek in te luiden. Beide vormen kunnen naast elkaar bestaan mits het p-boek, onder aanvoering van uitgeverijen en boekwinkels, zichzelf in een nieuw jasje steekt. Het boek als haute couture biedt wellicht soelaas. Denk hierbij aan prachtig vormgegeven objecten, gedrukt op duurzaam papier en op ambachtelijke wijze gebonden; exclusiviteit als handelsmerk. Het vergt creativiteit en veel doorzettingsvermogen. Maar aan creativiteit ontbreekt het niet in het boekenvak.

Valt het noodlot af te wenden en kunnen de uitgevershuizen en boekhandelaren zich handhaven? Vast en zeker, maar ik heb uiteraard niet de blauwdruk van het plan dat de uitgeverijen en boekhandelaren gaat redden. Innovatie verricht echter wonderen. Een goed voorbeeld hiervan: bestel straks je boek bij bol.com en het ligt in de Albert Heijn op je wachten.

Aan uitgeverijen en boekwinkels zou ik willen zeggen: omarm de nieuwe ontwikkelingen in je vakgebied en vecht voor je voortbestaan. En tegen de consument: koop veel boeken deze Boekenweek, vooral in de boekhandel. En zeker niet illegaal downloaden!