Gemeenten vrezen nieuwe bijstand

De kritiek op de nieuwe Wet Werken Naar Vermogen: er is te weinig geld en de wet is veel te ingewikkeld. De Kamer spreekt er deze week over met zestig experts. „Ik verwacht dat 60.000 mensen hun uitkering verliezen.”

Eenvoudiger, dat was het plan. Maar of dat lukt?

Gemeenten vrezen de nieuwe Wet Werken Naar Vermogen van staatssecretaris Paul de Krom (Sociale Zaken, VVD). Ze vrezen bureaucratie.

Ook Rinda den Besten, PvdA-wethouder Sociale Zaken van Utrecht, heeft het overzicht even niet meer. Er verandert onder dit kabinet veel in de bijstand en in de andere voorzieningen voor mensen aan de onderkant van de arbeidsmarkt, zoals de Wajong-uitkering voor jonge arbeidsongeschikten en de sociale werkplaatsen. De bijstandswet werd met ingang van 1 januari al strenger. Begin volgend jaar gaat de bijstand op in de Wet Werken Naar Vermogen. De Wajong en de sociale werkplaats zijn dan nog alleen toegankelijk voor de zwaarste gevallen.

Hoe al die veranderingen uitwerken, weet Den Besten nog niet. Wat ze vreest, weet ze wel: een ingewikkelde heisa. Den Besten: „Begrijp me goed, ik ben voor één sociale voorziening voor de onderkant van de arbeidsmarkt. Niet meer die verschillende stempeltjes. Iedereen werkt naar vermogen. Dat is simpeler en eerlijker. Maar mijn zorg is dat de plannen van dit kabinet leiden tot alleen maar meer bureaucratie.” De Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) deelt de zorg.

Woensdag en donderdag houdt de Tweede Kamer hoorzittingen over „de grote hervorming van dit kabinet,” – in de woorden van De Krom. De veranderingen zijn zo ingrijpend dat de Kamer meer dan zestig wethouders, directeuren van sociale werkplaatsen en -diensten, wetenschappers, experts, directeuren van bedrijven, vakbondsbestuurders en vertegenwoordigers van uitkeringsgerechtigden laat langskomen om hun oordeel over de wet te vellen.

Twee omstreden punten uit het wetsvoorstel zullen in die gesprekken telkens terugkeren: krijgen gemeenten te weinig geld om de nieuwe wet uit te voeren? En: is het nieuwe instrument ‘loondispensatie’ niet veel te ingewikkeld? Die loondispensatie maakt het mogelijk dat mensen werken onder het minimumloon.

Eerst het geld. De Krom en de gemeenten bevinden zich al minstens een jaar in een patstelling. De Krom bezuinigt in deze kabinetsperiode met de nieuwe wet 800 miljoen euro. Alle werknemers die nu in de sociale werkplaats zitten, behouden echter hun plek. Volgens de VNG komen 201 gemeenten daardoor straks geld tekort om hun sociale werkplaats in de lucht te houden. Andere gemeenten geven straks zoveel uit aan de sociale werkplaats dat ze weinig geld over houden om alle andere mensen die vallen onder de nieuwe wet te helpen bij het vinden van werk. De Krom vindt dat er genoeg geld is en dat gemeenten maar efficiënter moeten werken. Als de plannen blijven zoals ze zijn, overwegen de gemeenten de cao voor personeel in sociale werkplaatsen te moeten versoberen, zo maakte de VNG maandag bekend.

Dan het tweede omstreden punt: de loondispensatie. Het idee achter dat instrument is dat mensen die voorheen in een sociale werkplaats of de Wajong strandden, nu een baan kunnen vinden bij gewone werkgevers. Werkgevers hoeven hen louter naar productiviteit te betalen. Handelen deze mensen met vaak psychische, sociale, fysieke problemen geen tien orders per dag af, maar vijf? Dan hoeft de werkgever ze maar de helft van het minimumloon te betalen. De gemeente vult het loon aan. Dat kan tot het minimumloon, maar dat hoeft niet. Volgens De Krom mogen gemeenten tijdelijk minder dan het minimumloon vergoeden, om werknemers te stimuleren productiever te worden.

Gemeenten ageren vooral tegen de vele toetsen die ze moeten afnemen bij bijstandsgerechtigden voordat ze loondispensatie mogen inzetten. Eerst is er de toegangstoets (die periodiek moet worden herhaald): kan iemand het minimumloon verdienen? Als het antwoord ‘nee’ is, volgt een tweede toets, de loonwaardetoets. Werkgevers hebben er belang bij dat die loonwaarde zo laag mogelijk is (hoeven ze minder loon te betalen). Gemeenten juist dat die zo hoog mogelijk is (hoeven ze een lagere aanvulling te betalen).Er lopen nu proefprojecten in 32 gemeenten. Volgens Den Besten zijn de resultaten bedroevend: er komen maar weinig mensen aan een baan. Werkgevers vinden het te ingewikkeld.

Gemeenten willen daarom de periodieke toegangstoets afschaffen. Hou het bij de loonwaardetoets, dat maakt de wet al een stuk eenvoudiger. Ook Kamerlid Mirjam Sterk (CDA) vraagt zich af of er niet een toets kan komen. Ze vraagt zich bovendien af of de loondispensatie wel gaat werken. „We kunnen een prachtige wet maken, maar zijn de banen er wel?” Sterk denkt dat de koudwatervrees bij werkgevers weggenomen kan worden door meer geld beschikbaar te stellen voor interne begeleiding. Dat gaat dan ten koste van de huidige externe jobcoach.

Voor de zomer moet de behandeling in de Kamer zijn afgerond, want de wet moet in 2013 ingaan. Hoe ziet de sociale zekerheid voor de onderkant er dan uit? Afgaand op de verwachtingen van De Krom en de gemeenten zijn er dan in elk geval minder mensen met een uitkering. Dat komt vooral door de huishoudinkomenstoets, die sinds 1 januari geldt in de bijstand. Is er in het gezin of in hetzelfde huishouden meer dan één uitkering, of een baan en een uitkering, dan vervalt de uitkering. Volgens Den Besten zou de groep die zijn uitkering kwijtraakt, wel eens veel groter kunnen zijn dan het kabinet denkt. „Als ik onze eerste inventarisatie bekijk en die optel bij wat ik van andere gemeenten hoor, dan verliezen zo’n 60.000 mensen hun recht op de bijstand. Het kabinet denkt dat het om 18.000 mensen gaat.”