Gevangen in wereldwijde web

In één klap zijn meer dan 70 miljoen mensen zich bewust geworden van het bestaan van een van de wreedste Afrikaanse rebellengroepen, het Verzetsleger van de Heer, en zijn gevreesde leider Joseph Kony. Al een kwart eeuw bestaat de groepering, berucht door de inzet van kindsoldaten en de gruwelijke verminking van hun slachtoffers. Bijna zeven jaar geleden werd Kony aangeklaagd door het Internationaal Strafhof. Verschillende pogingen hem tot overgave te bewegen of uit te schakelen hebben niets opgeleverd. Serieuze media berichten er al jaren over.

Toch was dit de meeste mensen ontgaan. De Amerikaanse internetvideo KONY2012 heeft daarin dramatisch verandering gebracht. In amper een week is het filmpje door zoveel mensen bekeken, vooral buiten Afrika, dat Kony geen obscuur monster meer is, maar een herkenbare boeman wiens huiveringwekkende reputatie over de hele wereld bekend is.

Dat is een enorme prestatie van de maker, Jason Russell. Doel van de film is Kony en zijn groep te stoppen, door aandacht te vestigen op hun daden. Dat laatste is in elk geval gelukt, mede dankzij de snelle verspreiding via sociale media. Of daarmee „de koers van de geschiedenis veranderd wordt”, zoals Russell voorspelt, is de vraag. Maar ook als die ambitie wat hoog gegrepen blijkt, is KONY2012 nu al een belangrijk fenomeen.

Op de film is veel kritiek mogelijk. Kony en zijn groepering, nog maar een paar honderd man, zijn al een paar jaar geen groot probleem meer voor de regio. Er zijn urgentere kwesties van leven en dood in Afrika. De film bevestigt een stereotiep beeld van zwart Afrika en blanke idealisten die arme Afrikanen wel even komen redden. En bestrijding van dit soort groepen is niet zo simpel als Russell het voorstelt. Drie jaar geleden werd een kamp van Kony gebombardeerd, maar hijzelf was gevlucht en zijn strijders gingen zich daarna aan geweld te buiten.

Desondanks is de film van belang. Geen enkele actiegroep die de aandacht van een groot publiek zoekt, kan voorbijgaan aan de effectieve manier waarop KONY2012 kijkers bij de kwestie betrekt. Russell neemt zichzelf en zijn zoontje als uitgangspunt. Via het persoonlijke verhaal van een slachtoffer klaagt hij Kony vervolgens aan. Dat werkt. Dat de film omstreden is, helpt alleen maar bij het verkrijgen van aandacht.

Ook voor de media zijn er lessen. Niet omdat de film een fraai staaltje journalistiek is. Het is meer activisme. Maar wél omdat de stem van de klassieke media, ook van de televisie, soms minder ver draagt dan werd gedacht. En er is een les voor wie zich afvraagt: waarom wist ik dit al die jaren niet? Het idee dat de krant niet meer nodig is omdat iedereen het nieuws tóch wel hoort via internet of teletekst, is opnieuw ontzenuwd.